Akikat.kz - рухани танымдық, ғылыми портал

http://akikat.kz

Басты бет > Мақалалар > Дін мен дәстүр > Ғибадатта тұрақтылық (Он екінші қара сөз бойынша)

Ғибадатта тұрақтылық (Он екінші қара сөз бойынша)

2015-10-13 2752

 

Жалпы қазақ халқының Ислам дінін ұстанып келе жатқанына мың жылдан астам уақыт өтті. Осы кезең аралығында ислам өркениетіне сүбелі үлес қосқан қазақ даласынан шыққан жарық жұлдыздар баршылық. Соның бірі, тіпті бірегейі – Абай Құнанбайұлы. Азан шақырып қойған аты – Ибраһим. Абай шығармашылығында қара сөздерінің орны айрықша. Себебі оны қырықты алқымдап, жан-жақты жетіліп толысқан шағында жазғандығын белгілі ғалым Мұхтар Әуезов айтып кеткен: «1890 жылдардан бастап ұстаздық, үгітшілік жолына түскен соң, «қара сөзбен» айтатын өсиетті көп жазды»[1]. Қара сөздерде әртүрлі тақырып қозғалған. Бірақ жалпы сипаты өсиет, толғау, сын, тәрбие төңірегінде. Ал оның біршамасы бірыңғай дін тақырыбында сөз қозғайды. Дін болғанда да екінің бірінің тісі бата бермейтін Исламдағы ақида (сенім) саласының өткір мәселелерін жан-жақты саралап, оқырманға қарапайым тілмен баяндайды. Қара сөздерді мұқият оқыған адамға Абайдың Исламның қайнарынан қанып ішкені, яғни дін саласындағы классикалық еңбектерге сүйене отырып сөз тарқатқаны тайға таңба басқандай көрініп тұрады. Енді соны шама-шарқымызша қарастырып көрелік.

 

Дана Абайдың бұл қара сөзінде қазақтың Құдайға деген құлшылығы сөз болады. Бұл әрберден соң тек қазаққа емес, исі мұсылманға қатысты мәселе екені белгілі. Жалпы ғибадат сөзі тілдік тұрғыдан (العِبَادَةُ) «әл-ъибәдә» – бас ұру, тіл алғыштық, берілу мағыналарын береді. Ал, Исламда ғибадат – Ұлы Жаратушыға деген шексіз құрмет пен ұлықтаудың көрінісі. Мұнымен қоса Алла Тағаланың әмірлерін орындап, тыйымдарынан тыйылу мағынасын береді. Сонымен аталмыш қара сөз «Кімде-кім жақсы-жаман ғибадат қылып жүрсе, оны ол ғибадаттан тыюға аузымыз бармайды, әйтеуір жақсылыққа қылған ниеттің жамандығы жоқ қой дейміз» деп басталады. Шариғатта адамның сыртқы сипаттары мен әрекеттеріне қарап үкім беріледі. Ішкі дүниесі тек Алла Тағалаға ғана мәлім. Сол себепті қандай деңгейде болсын әйтеуір ғибадатын жасап жүрген мүмінге қандайда бір кінә арта алмаймыз. Ақида ғалымдары «Тақлиди иман* – қабыл етіледі, яғни жарамды» екендігін айтады[2]. Матуриди ғалымдары тақлиди имандағы адам дәлелін егжей-тегжейлі білмесе де, қарапайым түрде болса да иман шарттарын біліп, иман етсе оның иманы дұрыс болады[3] деген. Яғни оны ғибадаттан тосуға немесе оны діннен шықты деуге ешкімнің хақысы жоқ. Абайдың «ғибадаттан тыюға аузымыз бармайды» және «Ләкин, сондай адамдар толымды ғибадатқа ғылымы жетпесе де, қылса екен» деуі содан. Міне, бұған қоса хәкім Абайдың бұл жердегі «..қылса екен» деген төзімділікке негізделген ұстанымы назар аударарлық мәселе. Абай әлдекімдер секілді қыңыр біржақтылықпен «ұр да, жық» тәсілге жүгініп, озбырлыққа салмайды. Керісінше Пайғамбарымыздың (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) «Қиындатпаңдар, жеңілдетіңдер! Қорқытпаңдар, сүйіншілеңдер!»[4] деген хадисіндегі рухпен «...қылса екен» немесе «...үйрене берсе керек» деп бұл мәселеге байсалдылықпен қарайды. Дінді өзгеге түсіндіру барысында тың тәсілдердің бірі осы. Құранның мына бір аяты да осыны насихат қылады: «(Уа, Мұхаммед!): Раббыңның жолына даналықпен әрі жанға жағымды уағыз-насихат айту арқылы шақыр! Сондай-ақ (өзгелермен қарым-қатынаста) сөз бен іс-әрекеттің ең жақсысын таңда»[5].

 

Содан соң Абай «толымды ғибадатқа ғылымы жетпесе де» шама-шарқынша атқарып жүрген мүмінге екі шарт қояды: «Әуелі – иманның иғтиқатын махкамлемек керек». Махкамлемек деп иманын жүрекпен беріктей түсуді әрі тілмен растауды, нақтылауды айтады. Әбу Ханифаның пікірі бойынша иман – жүрекпен мақұлдау. Ал, тілмен кәлимә шәһәдат* айтып, растау иманның шарты[6]. «екінші – үйреніп жеткенше осы да болады ғой демей, үйрене берсе керек». Иман мызғымастай берік болуы үшін үздіксіз үйренуі, талмай талап қылуы керек. Ілім алуды тоқтату мұсылман үшін айып болмақ. Себебі тал бесіктен жер бесікке дейін ілім іздеу шариғат талабы. Әрине мұнда баршаға бірдей өмірін ғылымға арнасын делінбейді. Тек хадис шәріпте айтылғандай «Амалдардың Аллаға ең ұнамдысы аз да болса үзілмей жалғасқаны»[7]. Әркім шамасына қарай ізденіп, іліміне ілім қосу керек. Хәкім Абай үйренуін тоқтатқан адамды қатаң сынға алып: «Кімде-кім үйреніп жетпей жатып, үйренгенін қойса, оны құдай ұрды, ғибадаты ғибадат болмайды» дейді. Неге «ғибадаты ғибадат болмайды» деді? Абайдың түсінігінде дін ол – тек дене әрекетінен тұратын мүлгіген ғибадат емес. Қос дүниені бірдей қамтыған білімге негізделе отырып, мағрипатпен* қуатталған парасатты діндарлық. Адамның ғибадаты өз дәрежесінде болуы үшін хәкім Абай айтқандай бірінші – анық бұлтартпас иман, екінші – сол иманын одан сайын шыңдай түсетін білім керек. Мүмін адамға мүмкіндігінше әрбір жасаған құлшылығының сыртқы пішініне емес, ішкі механизміне көбірек үңіліп, тереңіне бойлауы қажет іс. Әйтпесе шайқалған әлсіз иман мен болмашы білім адамды өрге бастырмасы белгілі. Аллаға деген сенімнің нығаюымен үздіксіз алынып отырған білім адамның Құдайға деген құлшылығын көркемдей түседі. Бір өлеңінде ақын

«Ақылға сыймас ол Алла,

Тағрипқа* тілім қысқа-ақ!» – деп Ұлы Жаратушыны тануға деген құштарлығын білдіре отырып,

«Ақылдың жетпегені арман емес» – дейді. Себебі шектеулі пенде Алла Тағаланы толықтай түсінуі мүмкін еместігін білдіреді.

«Құмарсыз құр мүлгуге тоя алмаймын» деу арқылы Абай шариғатымызда ғылым-білімнің парыз екендігін еске салады. Алла елшісінің баршамызға белгілі «Әрбір мұсылманға ілім іздеу – парыз» деген хадисі бар. Жалпы иман – білім арқылы суарылып, қуатталады. Білім алу – Исламның алғашқы бұйрығы әрі рухы. Білім іздеу – құлшылық. Білім – пенденің жәннатқа барар жолын жеңілдететін пырақ. Сондықтан да ол иманды күшейтудің, күзетудің төте жолы. Білімге ұмтылмайтын адам мен білім жолында жүрген адамның құлшылығында, ықыласында үлкен айырмашылық болады. Құран Кәрімде Алла Тағала «Шынтуайтында Алладан құлдарының арасында тек ғұламалар (ілімі барлар) ғана шын именеді»[8]. Иман – бейне бір гүл секілді. Гүлді қалайша топырағын қопсытып, мезгілімен суғарып бақылау қажет болса, иман да сондай нәзік күтімді қажет етеді.

 

Мұнымен қоса мүмін адамға жоғарыда атап кеткеніміздей іліммен қатар мағрипат қажет болады. Мағрипат – адамның өз бойындағы сипаттары арқылы Ұлы Жаратушыны тани білуі. Даналардың «Өзін таныған Раббысын таниды»[9] сөзі осыны меңзейді. Себебі мағрипатсыз ғибадатта жалығу пайда болады. Ал құлшылықта жалығатын адам оған салғырт қарай бастайды. Енді құлшылыққа деген салғырттығын жалғастыра берген адам күндердің күнінде одан қол үзіп кетуі ықтимал. Сол себепті «салғырттың иманы бар деп болмайды» дейді.

 

Содан кейін Абай осы қара сөзінде  иман мәселесіне кеңірек тоқталған. «Уа-ләкин, кімде-кім иманның неше нәрсе бірлән кәмәләт табатұғынын білмей, қанша жерден бұзылатұғынын білмей, басына шалма орап, бірәдар атын көтеріп, оразашыл, намазшыл болып жүрген көңілге қалың бермей тұрып, жыртысын салғанға ұқсайды» деп иманның толық болу шарттарына ишара жасайды. Әрине, иман алты шартпен толық болады. Олар: Аллаға, Оның кітаптарына, пайғамбарларына, періштелеріне, ақырет күніне және жақсылық та, жамандық та жалғыз Алланың бұйрығымен болатынына қалтқысыз сеніп иман ету. Бұл иман шарттарының бір-бірімен өзара тығыз байланысы бар. Оның біріне иман еткен адамға басқаларына да иман ету қажет болады. Ал біреуін жоққа шығарған адам қалғандарын да жоққа шығарған болып есептеледі. Мысалы, Аллаға иман ету өздігінен басқа иман шарттарына да иман етуді қажет етеді: Шексіз әсемдік пен кәміл сипат иесі,кемшіліктен ада болған Ұлы Жаратушы әлбетте пендесіне Өзінің құдіретін, шеберлігін танытып, әмір-тыйымдарын жеткізуді қалайды. Ал бұл іс пенделеріне пайғамбар жіберу арқылы жүзеге асады. Олай болса, Аллаға иман еткен адам Оның пайғамбарларына да иман етуі қажет; Алла Тағала өте әділ әрі мейірімді. Ол Өзінің әміріне мойынсұнған пенделеріне лайықты сый береді. Ал қарсылық танытқандарға тиісті жазасын да береді. Әрине, бұл ақырет күнінде жүзеге асады. Яғни, Аллаға иман ету ақырет күніне иман етуді қажет етеді; Ұлы Жаратушы Өзінің теңдессіз құдіретін таныту үшін ұшы қиыры жоқ, осыншама шексіз, шетсіз ғаламды жаратты. Бұл ғаламның сан алуан хикметі мен мәнін, адам баласының өмірге не үшін келіп, не үшін кететіндігін түсіндіріп, адамға жұмбақ болған ұғымдарды ұқтыратын кітап ол – Құран Кәрім. Ендеше, Аллаға иман еткен жан Құранға (және басқа да сәмәуи кітаптарға) да иман етеді деген сөз; Сәмәуи кітаптар пайғамбарларға Ұлы Жаратушы тарапынан періштелер арқылы келгені белгілі. Сонымен қатар адамның амал дәптеріне оның жақсы-жаман істерін жазып отыратын да періште. Демек, Аллаға сенген адам Оның періштелерін де жоққа шығара алмайды; Алла Тағала Өзі жаратқан жаратылыстардың болашағын белгілеп жазып қойған. Бұл Оның құдіреттілігін білдіреді. Аллаға иман еткен жан Оның әрбір болып жатқан құбылыстардан хабардар екенін, әрбір іс Оның қалауымен іске асатындығын жақсы біледі. Олай болса, Аллаға иман еткен адам тағдырға да имандай сенеді. Ал иман шарттарын түгелдемей, жүрегіне үңілмей жатып, тек сыртқы сипатына ғана мән беріп «оразашыл, намазшыл» болып жүретін адамдардың иманында кінәрат болатындығын дана Абай қадап айтады.

 

«Күзетшісіз, ескерусіз иман тұрмайды, ықыласыменен өзін-өзі аңдып, шын діни шыншылдап жаны ашып тұрмаса, салғырттың иманы бар деп болмайды». «Күзетшісіз иман тұрмайды» деу арқылы Абай атамыз Исламдағы «Мурақабә» ұғымын қарапайым тілмен түсіндіруге тырысқан. Бұл ұғым Алла Тағаланың «күзетіп, бақылап тұрушы, қадағалап тұрушы» деген мағынаны беретін «الرَّقِيبُ» ‒ «әр-Рақиб» есімімен тығыз байланысты. Жаратушының осы сипатының шағылысы көрініс тапқан пенденің бойында Алланы көріп тұрғандай құлшылық ету деңгейі пайда болады. Міне бұл – мурақабә дәрежесі. Құранда бұл жайлы: «Алла барлық нәрсені толық бақылап тұрушы»[10] делінеді. Мурақабә – Жаратушы Иенің әр сөзімізді бақылап, әрбір ісімізді қадағалап, көкейімізде жасырылғанның барлығын біліп тұратындығына иман ету. Мурақабә – бүкіл ой-сананы Алла Тағаланың жақсы көретін істеріне бағыттау, Оның қалауын барлық нәрседен жоғары қою, Оның маңыз бермеген мәселелерін санадан шығарып тастау деген сөз.

 

Ал «ескерусіз иман тұрмайды» деген сөзіне келер болсақ, бұл ардақты сахабалардың біріне-бірі «Кел! Иманымызды жаңартып алайық» деп өзара насихат жасасып, имандасу әрекеттерін еске салады. Жаратушы Иеміз осы тұрғыда: «(Ақиқатты еске салып, насихат қылып) ескерт. Себебі ескерту мүміндерге қашан да пайда береді»[11] дейді. Адам әлсіз жаратылыс. Ол білген нәрсесін ұмытуға бейім. Сондықтан да үнемі жасалып тұратын насихатқа, көркем уағызға мұқтаж. Абай атамыз басқа бір қара сөзінде адамның жақсылыққа бейім болып қалыптасуына ықпал ететін себептерді атайды. Соның бірі – жақсы орта. Иә, иманды күшейтіп, жаңалап тұруда, сол арқылы мағрипатқа жетуге ұмтылу үшін имани мәжілістерге көп қатысу ықпалды факторлардың бірі. Хазірет Лұқман хәкімнің баласына айтқан мынадай насихаты бар: «Ей, ұлым! Ілім адамдарымен бірге отырып, даналардың сөзіне құлақ ас! Алла Тағала көктем жаңбырымен топыраққа өмір бергеніндей, өлі жүректерді хикмет нұрымен тірілтеді».

 

www.akikat.kz

 


[1] Мұхтар Әуезов, «Абай Құнанбаев». Алматы, 1995, 75-бет.

* Тақлиди иман – әке-шешеден, ұстаздан немесе өмір сүріп жатқан ортамыздағы адамдардан естіп, олардан көріп, үйреніп, соларға еліктей отырып иман ету. Яғни, ол мәселенің дәлелін іздеместен, ол жайлы ой жүгіртпестен қабыл ету.

[2] Әт-Тәфтазани, «Шәрху әл-Мәқасид», Әләмул-кутуб, Бәйрут, 2 том, 264-бет.

[3] Сабуни, әл-Бидәя, 79-бет.

[4] Муттәфәқун ъәләйһ (Бухари, Муслим).

[5] Нахл сүресі, 125-аят.

* Кәлимә шәһәдәт – Лә иләһи илләллаһ, Мұхәммәдур Расулаллаһ сөзі.

[6] Әбу Ханифа, «Шәрху фиқһи әл-Әкбәр» 11-бет, Дәру ән-Нил, 2007.

[7] Бухари, Риқақ, 18; Муслим, Саләту әл-мусаффирин, 216-218

* Мағрипат – тану, білу мағыналарын береді. Ал мағрипатулла болса – Алланы Тағаланы Құранның білдіргеніндей тану. Оның есім-сипаттарының шексіз әрі кәміл екендігін білу.     

* Тағрип – түсіндіру, ұғындыру.

[8] Фатыр сүресі, 28-аят.

[9] Әл-Әлжуни, Кәшфу әл-Хафә, 2 том, 343-бет.

[10] Әхзәп сүресі, 52-аят.

[11] Зәрият сүресі, 55-аят.



Оқи отырыңыз