Akikat.kz - рухани танымдық, ғылыми портал

http://akikat.kz

Басты бет > Мақалалар > Көркем мінез > Нәпсі және оның ерекшеліктері

Нәпсі және оның ерекшеліктері

2015-09-16 4511

Нәпсі – тәкәппарлық, өркөкіректік, өзімшілдік, қызғаншақтық, әділетсіздік, өшпенділік сынды нысайдың көрінісі. Ол рухтың кемелденуінде оның жолын тұсайтын шайтани ерекшеліктері болғанымен, өзінің түпкі мәнін тауып, рухани кемелденуде өте үлкен мүмкіндікке ие болмақ.

 

Нәпсінің сөздік мағынасы – «бір нәрсенің табиғи, объективтік болмысы, бүтіні дегенді білдіреді. Нәпсі сөзі арап тілінде астарлы түрде - қан, бауыр, көз, су және жаза сынды мағыналарда да қолданыла береді»[1].

 

Құран Кәрімде нәпсі ұғымы көбінесе адамды тұтасымен қамтып, оның органикалық, биологиялық және рухани болмысының жиынтығы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, нәпсі сөзі арқылы әрі адам болмысының ақиқаты саналатын оның рухани ерекшелігі әрі жамандыққа бейім тұратын қырына да назар аударылады. Енді, Құран Кәрімде осы аталған мағыналарда қолданылған мысалдарға жеке-жеке тоқталып өтейік:

 

1. Адам болмысын біртұтас түсіну тұрғысынан Құран аятында былай делінген: «Үйге кіргенде нәпсілеріңізге (бір-бірлеріңізге) сәлем беріңдер»[2].

 

2. Рухтың түпкі мәні екенін ұғындыру үшін келесі бір аятта былай делінген: «Алла өлім сәтінде нәпсілерді (рухтарды) тәсілім етіп алады»[3]. Осы орайда айта кетерлік бір жәйт, көптеген философтар мен ғалымдар нәпсі сөзін рух ұғымының орнына да қолдана берген[4].

 

3. Адам болмысының жамандыққа бейім тұратын жаратылыс ерекшелігін білдіру барысында да нәпсі сөзі қолданылады. Мәселен, осы мағынада Құран аятында былай делінген: «(Шындығында) Нәпсі жамандықты қалайды/бұйырады» [5]. Нәпсі ұғымының осы мағынасына көбінесе сопылық ілімінің өкілдері баса мән берген[6].

 

Нәпсінің «ыстылаһ»[1] (терминологиялық) мағынасындағы сипаттамасы мынадай: «Нәпсі – құмарлық (шәһуәт), ыза, кек, өшпенділік, жек көру, ашу сынды хал-күйдің негізі. Сонымен қатар, адам жаратылысының биологиялық және рухани тұрғыдан арабша «кабили тахауул уә тәракки» деп аталатын яғни, бір күйден басқа бір күйге ауысу және жетіліп, кемелдену әлеуетіне ие, болмыстық механизм болып табылады»[7].

 

Нәпсі және ар-ұждан ұғымының түпкі мәнін түсіндіруде өзіндік ерекше ой-тұжырымдары бар ғалым Фетхуллаһ Гүлен «Призма» атты еңбегінде мынадай жайларды баяндайды: Адам бойындағы түрлі шәһуәт қалаулар мен каприздер, кек, өшпенділік, ашу-ыза, қырсықтық сынды белгілі бір хикметпен және мақсатпен адам баласына берілген сезімдердің түгелі нәпсілік механизмді құрайды. Ал енді, жүрек, рух, сыр, «һафи» және «аһфа»[2], «әмір әлеміне»[3] қатысты «раббани латифалар»[4], ерік-жігер, ұғыну, сана және сезім болса рух механизмін құрайды[8].    


Нәпсінің сипаттары

Имам Ғаззалидің пікірінше нәпсі – өзіндік хал-жағдайына қарай түрлі сипаттарға ие болады. Басқалай айтқанда, адам баласының ерік-жігері мен ақылына мойынсұнып, құмарлық сезімдерге қарсы тұра алатын нәпсі жан тыныштығы мен разылық халіне қауышып, «нәфси-мутмаиннә» («Фәжр» сүресі, 28-аят) деген сипатқа ие болады. Ал енді өз бойындағы келеңсіз қасиеттерді жеңуге күш салғанымен осыған қауқары жетпегендіктен өз-өзін кінәлайтын нәпсі - «нәфси ләууәмма» («Қыйяма» сүресі, 2-аят) деп аталады. Нәпсі – өзінің биологиялық табиғатының жетегінде кетіп, оны қоздырып отыратын шайтанның кері әсері үнемі жаман әрекеттер жасауға жетелейтін жағдайда ол - «нәфси әммара» («Жүсіп» сүресі, 53-аят) деп аталады[9].

 

Нәпсіге қатысты Құран Кәрімде жоғарыда аталған үш ұғым қолданылған. Алайда, кейбір тасаууыф ілімінің өкілдері Құранда ишарат жасалған бірқатар аят пен хадистерді негізге ала отырып, нәпсінің жоғарыда аталған үш халінен басқа да сипаттарының бар екенін алға тартқан. Негізінде, бұларды «нәфси мутмаиннә» яғни, риза болған нәпсінің терең өлшемдері ретінде де қарауға болады. Расында да, ақиқатқа көкірек көзі ашылған кейбір ғұламалардың айтуынша «сәйру-сулукте» яғни, спиритуалдық таным кеңістігіндегі рухани саяхаттың ең соңғы мәртебесі «мутмаиннә» яғни, разы болу, қанағат табу халі болып саналады. Осы мәртебеден кейін «радия», «мардия», «кәмилә» немесе «сафия» сынды рухани мәртебелер негізінде «итминан» яғни рухани кемелденуде жан тыныштығы мен қанағат табу мәртебесінің түрлі өлшемдерінің пайда болу және даму көріністері болып табылады[10].

 

Нәпсіге қатысты аса өзекті екі жағдай

Нәпсінің мендік қырын қамтитын оның теріс әрекеттерін сипаттамастан бұрын осыған қатысты аса өзекті екі жағдайға назар аудару қажет:

Біріншісі, нәпсі - өз бетімен жіберілгенде адам баласын адамдық қасиеттерден айыратын ерекшелікке ие жаратылыс. Алайда, нәпсідегі бүкіл негативті қасиеттердің түсін ағартып оңына айналдырып, ізгі амалдармен кейбір қағидалар арқылы жақсылық бағытына бұруға әбден болады. Осы тұрғыдан алғанда нәпсі, түгелдей тамыры қопарылып, жойылуы қажет етілетін қас жауымыз емес, керісінше түзетіп, тәртіпке салынуы, тәрбиеленуі тиісті адами болмысымыздың объективтік ақиқаты болып саналады. Нәпсінің адамның дұшпаны ретінде пайымдалуы оның жүрекке немесе рухқа деген дұшпандығынан. Әйтпесе, ол рухтың жансерігі болған жағдайда адамды аса жоғары қасиетке, биік мәртебеге, үлкен кемелдікке көтеретін қозғаушы күш болмақ.

 

Екіншісі, нәпсі белгілі бір дәрежеде тәрбиеге түскеннен кейін де «мәселе осымен шешілді» деуге келмейді. Нәпсіде орын алған оң өзгерістерді сол күйінде сақтап қалу үшін адам әрқашан жақсы ой және ізгілікті амалдарын әрі қарай жалғастырып, үнемі әрекет пен ұмтылыс үстінде болуға тиісті. Мысалы, кез-келген спортшы физикалық тұрғыдан нағыз бабын сақтап қала білуі үшін жаттығу жасауды үзбеуі қажет. Дәл осы секілді, нәпсінің де түзетіліп, бабына келтірілуі барынша қиын. Сонымен бірге оның көркем қалпын сақтап қалу одан да қиын. Ал енді шектен шығып, азғындауы өте оңай жаратылыс болып саналады.

 

Нәпсінің кейбір табиғи ерекшеліктері

Енді нәпсінің негативті қырының басты төрт қасиетін Бәдиүззаманның «26-сөз» және «29-мектуп» атты еңбегінің соңындағы «Зәйл» атты бөлімін негізге ала отырып түсіндіріп көрейік.11 Бәдиүззаманның «Рисале Нұр» еңбектеріндегі ізгі мақсатқа бағытталмаған нәпсінің теріс қасиеттері туралы пікірлеріне тоқталмасАтан бұрын оның иман, амал және ахлақ (этика) туралы ортаға салған пікірлеріне жалпылама тоқтала кеткен жөн. Бәдиүззаман имандылықты тереңдете түсу үшін адам баласы бір жақтан өз әлсіздігі мен дәрменсіздігін[5] тереңнен пайымдауының маңызына мән берсе, енді бір жақтан адамның күллі жаратылысқа мейірім танытып, хикметпен қарауының қажеттілігіне де назар аударады. Бәдиүззаман адамның амал етуде истиқаматты (тура жолда болу) сақтай білу үшін, барынша байсалды түрде Алла елшісін (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) үлгі-өнеге етіп алуының маңыздылығына баса назар аударады. Ардақты Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) орындаған парыз амалдардан бастап әдет нормаларына дейін Оның (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) өмір жолын бетке ұстап, амал етудің қажеттілігін атап өтеді. Бәдиүззаман адам бойында көркем ахлақтың қалыптасуы үшін нәпсі арқылы жүзеге асатын төрт маңызды қадамға баса назар аударып, өзіндік ой-тұжырымдарын ортаға салады.

 

«Рисале Нұр» еңбектерінде адам бойындағы жаман қасиеттердің қайнар бастауының бірінші себебі – адамның өз болмысы мен өзіне берілген материалдық және рухани аманаттарды дұрыс ұғынып, дұрыс түсіне алмауы екендігі пайымдалады. Екіншісі болса, белгілі бір хикпетпен нәпсіде орналасқан бірқатар теріс қасиеттерді діни қағидалар аясында қайырлы жаққа бағыттай алмауы болып табылады[12].

 

Бәдиүззаман хазірет нәпсіні тазартудың алдында жүректе иманның нық орнығып, сонан соң барлық амалдардың пайғамбар сүннеті аясында орындалуының яғни, көркем мінездің жоғарыда аталған үш шарт арқылы ғана мықты іргетасы қаланатындығын алға тартады. Ал мұны дұрыс пайымдау үшін адамды жүрек, тән және нәпсі сынды бүкіл қырларымен қолға алу қажет.

Әлбетте, нәпсінің байыз таппайтын қанағатсыздық, кек, қасарысу, қызғаншақтық және сараңдық сынды қырлары бар. Алайда, осылардың ішінен Бәдиүззаманның пікірлерін негізге ала отырып «тәзкия» жасалмаған яғни, тазартылмаған нәпсінің мендік қырындағы төрт негативті ерекшелігін атап өтіп, Құран аяттары негізінде осыған қарсы өңдеу жасалатын қандай амалдар бар екендігіне жалпылама тоқталатын боламыз.

 

1. Нәпсі өзіндегі кемшілікті көрмейді және мойындамайды

Нәпсі, өзінің табиғи болмысы тұрғысынан өзін барлық нәрседен артық көріп, өзін ғана жақсы көреді, өзін ғана мадақтауға бейім тұрады. Егер нәпсідегі осы бір қошемет пен құрметке құмартқан терістіктің алды алынбаса бара-бара ол өзін мүлдем кемшілік пен нұқсандықтан пәк етіп бағалауына жол ашады. Тіптен кейде Перғауын секілді өзін табынуға лайықты керемет  етіп көріп, әсірелікке ұрынады. Мұндайда ол өзін кемшілік пен нұқсандық атаулыдан пәк, кіршіксіз етуге күш салады. Сондықтан, рухани кемелдікке қарай қанаттанбаған нәпсі өз кемшіліктерінің байқалып, нұсқалғанын ұнатпайды. Өзіне қатысты елеусіз бір сынды да естуге шыдамы жетпейді. Өз-өзіне адвокат болып, неден болса да ақталып бағады. Нәпсінің мұндай жағдайға душар болуында шайтанның азғыруына бой алдыруының әсері өте үлкен. Өйткені, шайтанның азғыруына ерген нәпсі өз кемшілігін көргісі келмейді, көрсе де онысын ақтап алу үшін мың сан сылтау тауып, өзін судан тұнық, сүттен ақ етуге талпынады13].

 

Нәпсіні осы бір шырмауға оратылған шырғалаңды халден құтқарудың жолы оның өз-өзін ақтай беруіне мүмкіндік беретін барша ой-пікір мен сезімнен түгел арашалап алу. Мұндай әрекет негізінде Құран ахлақы болып табылады. Құран Кәрімде مُكَسُفْنَأ اوُّكَزُت َلاَف «(Дәрменсіз және нұқсан) Нәпсілеріңді ақтауға талпынбаңдар (оны ақтайтын пікір, сөз және әрекеттерден аулақ болыңдар)» деп бұйырып[14], адам баласын мұндай жағдайда барынша ыждағатты болуға шақырады[15].

 

Алланың адам баласына аманат ретінде берген материалдық және рухани түрлі түйсік пен сезімдерді теріс мақсатта қолданып, қателік пен зұлымдыққа бой алдырған нәпсінің[16] халіне душар болмау үшін мүміндер осы аяттың тағылымын көкейде берік ұстаулары қажет. Мүміндерге өзін ақтау мен пәктеу емес, қате-кемшіліктері үшін үнемі өкініп, кешірім тілеу жарасатындығы айтылады[17].

 

2. Нәпсі – өлімнің ақиқаттығын, өзіне жүктелген адамдық міндет пен борыштарды есіне алғысы келмейді, осынау ақиқатты үнемі ұмытумен болады.

 

Ал енді мәселе табыс табу, құрмет-қошеметке кенелуге келгенде мендік санасы дереу жанданып, желпініп шыға келеді.

 

Мәселен, нәпсі өлім атты шындықты ұмытады. Мұндай жағдайға душар болуына көп ретте «Оларды фәни өмір алдады» [18] деген аятта айтылғандай жан-дүниені жаулаған дүниенің рақаты мен ләззаты себепкер болады. Дүниенің қызық-шыжығы адамда құмарлық деңгейіне жеткенде оны ақыл-парасаттан айырады.

 

Өмірдегі мақсат-мұратын дүниенің рақаты мен қызығы ретінде көрген адам арғы өмірді пайымдап-парықтай алмайды. Дәлірек айтқанда, тек дүниеге ғана иек артып, дүниені ғана мұрат тұтқан нәпсі одан да керемет мәңгілік өмірдің бар екендігін ойланғысы да келмейді.

 

Нәпсі кейде өлімді еске алғанымен оны өзіне де қатысты ақиқат ретінде көре алмайды. Өлімді өзгелерге ғана қатысты шындық ретінде сыңаржақ ойлап, өзіне келгенде оны қаперге де алғысы келмейді. Нәпсі неліктен осылай жасайды? Өйткені ол әбден ғапылдыққа салынғандықтан өліммен бірге барша ләззаттың бітетінін ойлап мазасызданады. Сәл тереңнен толғап, иманның арқасында шексіз ләззат пен бітпес бақытқа толы мәңгілік өмірдің тек өлімнен кейін ғана басталатындығын пайымдай алмайды.

 

Осы ретте тәрбиеленбеген нәпсінің басқа бір теріс қасиеті – жалқаулық және қиындықты қаламау (қиындыққа шыдамау) сынды ерекшеліктерімен өзіне жүктелген міндеттер мен борыштарын қаперге алмай, ұмытуға бейім болуы. Өзге де негативті көлеңкелі сипаттар сынды жалқаулық та шайтанның нәпсіге әсер ететін каналдардың бірі. Расында да, «Нұр Рисалелері» еңбектерінің авторы намаз сынды өміршең аса маңызды бір міндетті тастап кеткендердің жағдайын айтқан «21-сөз» атты еңбегінде нәпсінің жалқаулық құлағымен шайтаннан дәріс алуға дайын екендігін атап көрсетеді. Тағы да осы тұста осындай қасиетті бір міндетті нәпсінің тәрк етуін надандық бұғауында жалқаулық шырмауына оралу деп атайды[19].

 

Нәпсіні осындай індеттен құтқарудың шарасы оны «еске алу керек жәйттерді реті келгенде есіне алатын, ұмытуы тиісті жәйттерді керек кезде ұмыта алатындай құлшыныс пен жігерге» жеткізу бомақ. «Хашр» сүресінің аяты да біздің назарымызды осы жағдайға аударады: «Алланы ұмытқандар секілді болмаңдар. (Олар Алланы ұмытты) Алла да оларға өз-өздерін ұмыттырды» [20].

 

Аталған Құран аяты біздерге адам секілді өмір сүрудің, адам ретінде қала білудің жалғыз жолы – Алла Тағаламен тығыз байланысты ой-пікір және өмір арқылы ғана мүмкін екендігін білдіреді. Жапырақ ағаш бұтағында тұрғанда ғана өзінің түсі мен реңін сақтайды. Үзіліп жерге түскен сәтте қурап кете барады. Дәл осы секілді адам баласы да Алла Тағаламен рухани дүниесінде байланысын үзген сәттен бастап сырт пішіні адам секілді көрінгенімен ішкі дүниесі рухани тұрғыдан іріп-шіруге бет алады. Аяттағы «ұмытқызуды» Алла Тағаланың тікелей Өзі жасайтынын былай түсіну қажет: рухани тұрғыдан іріп-шіруді қалаған өзінің ниеті және әрекеттері, яғни адамның өзі. Ал енді, адамның тығырыққа тірелуін оның жан дүниесінде жарататын Алла Тағала болып табылады.

 

3. Нәпсі, жақсылық пен жетістікті тек өзінікі деп біледі

Нәпсі, жасалған жақсылық пен жеткен жетістіктің барлығын тек өзінікі деп санап, өзін солардың барлығының жаратушысындай сезінеді. Осындай сыңаржақ түсініктің соңында адам өзін әлдеқандай көріп, масаттанып, менмендікке ұрынады. Енді бір жақтан, нәпсі тікелей өзі себеп болған барша жамандық пен келеңсіздікті өз кесірінен деп есептемейді. Мұндайда нәпсі келеңсіздіктің барлығын өзінің айналасындағылардың кесірі деп біледі, ал кейде тағдыр туралы теріс пайымына арқа сүйеп өз-өзін алдарқатады.

 

Нәпсіні осы бір сыңаржақ ұстанымнан құтқару үшін оған барша ізгіліктің қайнар бастауы қайдан пайда болатындығын ұғындыру қажет. Дәлірек айтқанда, барша жақсылық пен жетістік Жаратушы тарапынан тарту етілген нығметтер екенін түсіндіру қажет. Адам баласы қол жеткізген материалдық және рухани барша игілік пен жетістік Алла Тағала нәсіп еткен күш-қабілет пен мүмкіндік арқылы нәсіп болады. Осынау ақиқат тереңнен пайымдалса нәпсі өзіне тарту етілген нығметтермен тәкәппарлыққа салынудың орнына шүкіршілікпен тыныс алатын болады.

 

Құран Хакімде Алла елшісі (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) осы мәселеге қатысты былай дейді: «(Уа, адам баласы) Саған нәсіп болған әрбір жақсылық Алладан, ал басыңа келген әрбір жамандық өзіңнен» («Нисә» сүресі, 79-аят).

 

Құрандағы осы аят нәпсіге тура жолды нұсқап, жақсылықтың барлығы Алладан, ал жамандықтың барлығы өз нәпсімізден екендігін ашып көрсетеді.


4. Нәпсі өзін дербес, еркін және өз-өзінен бар деп біледі.

Нәпсінің бәлкім ең үлкен қателігі осы. Ол өзін, өзіне ғана бағынышты дербес, тәуелсіз жаратылыс ретінде көреді.

 

Осы халдегі нәпсі екіге бөлінеді. Біріншісін, жоққа шығарушы (кәпір) нәпсі, екіншісін ғапылдыққа салынған нәпсі ретінде қарастыру қажет. Күпірлікке салынған нәпсі өзін Алла Тағала сынды ешкім тарапынан жаратылмаған, өздігінен бар, болмыс ретінде көреді. Өзіне осы көзбен қарағандықтан өзін жаратқан Ұлы Құдыреттің бар екенін және жаратушысына беретін есепті мойындамайды. Ешбір есеп-сұраусыз өмір сүргісі келетіндіктен күпірлікке салынған нәпсіге ұлы есеп күніне иман келтіру тиімді емес. Сондықтан да, оның жан дүниесінде «бұл менің өмірім, қалай өмір сүргім келетінін тек өзім ғана білемін» деген сарындағы түсінік үстемдік құрмақ.

 

Ғапылдыққа салынған нәпсі күпірлікке берілген нәпсі секілді Жаратушыны мүлдем жоққа шығармайды. Алайда, ол да өзінің Жаратушысын көп ретте ұмыт қалдырады. Жан дүниесінде өзін Жаратушының құлы ретінде көретін ой-сана берік орнамағандықтан іс-әреткеттері де өте оғаш көрінеді.

 

Нәпсіні осындай сыңаржақ пайымнан арылту үшін «өз болмысы мен оған қатысты жәйттердің барлығы Алла Тағаладан келетін сәуленің айнадағы шағылысы» екендігіне қатысты бұлтартпас ақиқатқа сенуі қажет. Мысалы, айнадағы бейне күн мен жарық сәулесі болғандықтан ғана көрінеді. Күн сәулесі кеткенде айнадағы бейне де жоғалады. Дәл осы секілді, әлемдегі күллі жаратылыс «Шәмси-Әзәли» (мәңгілік бар және барлық нәрсені нұрландырушы) Алла Тағаладан келетін шағылыстар арқылы болмысқа қауышып, сол арқылы ғана өмірін жалғастыра алады. Өз болмысының объективті мәні бойынша күллі жаратылыс «жоқ» есебінде. Ешбір жаратылыс Алла Тағаланың қалауынсыз өз бетінше болмыс ретінде мән иелене алмайды, «жоқтықтан» құтылуы мүмкін емес.

 

Осынау ақиқатты бізге паш еткен Құран Хаким аяттарының бірінде былай делінген: «Оның «Уәжхи» (Заты мен разылығы) тысында барлық нәрсе жоқ болады (жоқ болуы тиісті)» [21]. Осы аятта аталған «уәжх» сөзі разылық деген мағынаны да қамтитынын ескерсек, мұнда жүректегі Алладан басқа барша дәнекерлерді шорт кесе отырып, біздерге мынадай бір ой салады: Тек қана Алла үшін, Алла атына жасалғандар жоқ болудан құтылып, мәңгі болмақ [22].


Қорытынды

Нәпсі ұғымы Құран Кәрімде көбінесе адам болмысының тұтастығын білдіретін кең мағынада қолданылған. Сонымен қатар, Құран аяттарында нәпсі сөзімен адам баласына қатысты ақиқат болып саналатын оның рух атты асылына да назар аударылады.

Діни әдет-ғұрыптарда нәпсі көбінесе адам табиғатындағы жамандыққа бейім тұратын теріс қасиеттер ретінде айтылады. Мұнда нәпсі - шәһуәт, ашу-ыза, қырсықтық және менмендік сынды теріс қасиеттердің түгелін қамти отырып жұмыс істейтін күрделі бір механизм болып табылады.

 

Нәпсі – бір халден екінші бір халге ауысу, дамып кемелденуге бейімді ерекшелікте жаратылған. Нәпсі – өз бетімен жіберілгенде иесін теріс пікір мен жаман әрекеттерге қарай жетелейді, ал егер, оның жүзі ақиқатқа қарай бұрылып, адамның ерік-күші, санасы мен ақыл-ойына бағындырылса, бақылаумен шынықтырылу тұрақты сақталғанда ізгілікке қарай бағыт түзеп, адам баласының рухани тұрғыдан кемелденуіне қызмет ететін ерекшелікке қауышады.



Пайдаланған әдебиеттер


1. Қараңыз: Ибн Манзур, Лисанул-Араб, Нәфис бөлімі. (VI, 233-235)
2. «Нұр сүресі, 24/61. Қосымша қараңыз: «Мүдәссир» сүресі, 74/38, «Бақара» сүресі, 2/286; «Нисә» сүресі, 4/113; «Әнғам» сүресі, 6/152; «Жүніс» сүресі, 10/23; «Нахыл» сүресі, 16/111; «Исра» сүресі, 17/7; «Таха» сүресі, 20/15.
3. «Зүмәр» сүресі, 39/42. Қосымша қараңыз: «Әнғам» сүресі, 6/93
4. Қараңыз: Харпути, Тәнкихул Кәлам, Элазығ 2000, 121 б.

5. «Жүсіп» сүресі, 12/53. Қосымша қараңыз: «Нисә» сүресі, 4/79; «Маида» сүресі, 5/30; «Жүсіп» сүресі, 12/18; «Таха» сүресі, 20/96. Осыған қатысты қолданылған сілтемелер бойынша қараңыз: Ибн Кайум әл-Жәузия, Кибабур-Рух, 279 б.

6. Қараңыз: Абдулкәрим әл-Қушәйри, Әр-Рисалатул Қушәйрия, Дарул-Хайр, Бейрут 1995, s.86-87; Gazzalî, İhya, el-Mektebetu'l-Asriye, 1992, III, 5.

7. М.Ф. Гүлен, Кальбин Зумрут Тепелери, Стамбул 2011, III, 219. 8. М.Ф. Гүлен, Призма, Измир 2011, I, 78.

9. Аты аталған еңбек. Қосымша қараңыз: Сәйд Шәриф Жүржани, Китабут-Тарифат, 243 б.

10. М.Ф. Гүлен, Кальбин Зумрут Тепелери, Стамбул 2011, II, 265.
11. Қараңыз: Нурси, Сөздер, Шахдамар баспасы, Стамбул 2006, 635-639 бб; Мектубат, 675-679 бб.

12. Қараңыз: Нурси, Мектубат (10. Мектуп), 39-41 бб.

13. Нурси, Лемалар, (13. Лема 13. Ишарат) 131 б.

14. «Нәжм» сүресі, 53/32.

15. Құран кәрімде «тәзкия» (арылту, тазарту) етістігі қолданылған өзге де аяттар бар. Мұндай аяттарда нәпсіні қате пікір мен теріс жаман қасиеттерден арылтудың қажеттілігіне назар аударады. (Мәселен, қараңыз: «Шәмс» сүресі 91/9). Бұл аятта айтылмақ болған негізгі ой былай: «Нәпсілеріңді кемшіліктен арылтпау (кемшіліктен пәк етіп көрмеу) арқылы арылтыңдар (пәк ұстаңдар).

16. Қараңыз: Нурси, Сөздер (6. Сөз), 29-33 бб.

17. Қараңыз: Нурси, Сөздер (18. Сөз), 300-301 бб.

18. «Әнғам» сүресі, 6/70, 130; «Ағраф» сүресі, 7/51.

19. Қараңыз: «Нурси», Сөздер (21. Сөз), 351 б.

20. «Хашр» сүресі, 59/19. Аятта аталған «Алланы ұмытқандар» сөзінің астарындағы мағынасын үш тұрғыдан қарастыруға болады: 1. Бір күні міндетті түрде өлетіндеріңді яғни, Алланың өлімді тағдырларыңа жазғанын ұмытпаңдар, 2. Алдарыңа тарту етілген нығметтер арқылы Мүними-Хақиқи (күллі нығметтердің шынайы иесі) болған Алла Тағалаға ұласуды ұмытпаңдар, 3.Сендерден талап етілген міндеттерді тастап кеткен жағдайда Алланың сұрайтын есебін ұмытпаңдар.

21. «Қасас» сүресі, 28/88.

22. Қараңыз: Нурси, Мектубат (15. Мектуп), 80 б.

 

[1] «Ыстылаһ» - хадис іліміндегі терминология. Хадис ғалымдары бір сөзді сөздік мағынасынан бөлек ерекше мағынада қолдануы ыстылаһ деп аталады. Ыстылаһ негізінде ұғым немесе сөз - сөздіктегі мәнінен бөлек, хадис іліміндегі ерекше мағынаға сәйкес қолданылуы болып табылады.


[2] «Һафи» және «аһфа» - тылсым тіл, тылсым сыр дегенді білдіретін тасаууыф іліміндегі ұғым.


[3] Исламдағы сопылық ілімінің көрнекті өкілдерінің бірі Имам Раббанидің пікірінше, адам баласы «Алеми-сағир» яғни кішкентай әлем деп аталады. Алеми-сағир он бөліктен тұрады. Бұлардың бесеуі «Әмір әлеміне» тиесілі. Бұл бес мәртебе: жүрек, рух, сыр, хафи және аһфа. Бұлардың түп-тамыры «Алеми-кебирде» (адам баласынан тыс әлемде) болып табылады. «Аһфа» латифасы мәртебелердің ең соңғы және ең жоғарғы сатысы болып табылады.


[4] «Раббани латифалар» - адам баласының жүрегіндегі барша сезімдердің пірі саналатын өте нәзік рухани-танымдық сезім. Адам осы сезім арқылы Иләһи ақиқаттарды сезіп, одан ләззат алады.


[5] Адамнын Алланың алдында ғана қаншалықты әлсіз және кедей екенің ұғынуы. 





Оқи отырыңыз