Akikat.kz - рухани танымдық, ғылыми портал

http://akikat.kz

Басты бет > Мақалалар > Құран ілімі > Тәпсірдің мақұлдану шарттары

Тәпсірдің мақұлдану шарттары

2015-07-21 2949

Ілімнің қай саласында болсын ғылыми бір мәтінді талдау әрі түсіндіру үшін сол салада мамандану керек. Ал мамандану көп уақыт оқумен қол жететін нәрсе. Әлемдердің Раббысы тарапынан адамзатқа ақида, ғибадат, аһлақ қағидалары, амал үкімдері және басқа да көптеген нұсқауларды жеткізу үшін жіберілген Құран Кәрімнен үкім шығару да әлбетте үлкен білім қорын қажет етеді.

 

Таяз ойлы базбіреулер бұл шындыққа қарсы шығып былай дейді:

«Алла Құранның «мубин» екендігін айтады. Мубин ‒ ашық, анық, жарық, мағынасы айқын деген ұғымды береді. Ендеше, Алла осылай сипаттаған Кітабын түсіну қиын дегенді жақтаудың еш реті жоқ».

 

Ал анығында, Құранның мубин болуы ‒ оны Алла Тағала түсіргендігінің айқын екендігі, көптеген ақиқаттарды ашып беретіндігі, шындықты жалғаннан, дұрысты бұрыстан ажыратып беріп, мүміндерге қажетті үкімдерді білдіруі деген сөз. Әйтпесе, ондағы әрбір нәрсе өте анық түрде еш оқымаған сауатсыз адам мен университет профессорының бірдей түсіне алатын кітап болуы емес. Бұл сын пікірді айтушылар тәндеріне ота жасау қажет болып, соны медицинаға қатысты бір ғана кітапты оқып алған қатардағы адамның өздеріне ота жасауына шешім шығарғаны секілді. Бұндай нәрсе кімнің ойына келеді?! Ал, дәрігер үшін ол кітаптың мәні түсінікті.

 

Дәл сол секілді адамдар Құранның мағыналық түсіндірмесін оқып, шама шарқынша одан пайдалануға тырысады. Алайда ондағы сансыз нәзік сырларды ұғынып, одан нақты үкімдер шығара алу үшін кейбір ілім салаларын білу қажет. Біз оларды төменде келтіреміз.

 

Құранды өз деңгейінде түсіну және одан үкім шығару үшін қажетті ілімдер.

1. Тілді терең білу. Құран Кәрім арап тілінде түскендіктен, ондағы мағыналарды түсіндіретін кісінің осы тілді жақсы білуі керек. Кейде сөздердің ә дегенде ойға оралатын тікелей мағынасы емес,жанама мағынасы назарға алынған болуы мүмкін. Тәпсірші тілді жақсы меңгеру арқылы ол сөздердің қай сөздің қай мағынада қолданылып тұрғандығын түсіне алады.

 

2. Наху (синтаксис) және сарф (морфология) ілімі (яғни, арап тілінің грамматикасы).

 

3. Бәдиғ*, бәйән* және  мәъәни* ілімдерін қамтитын Бәләға ілімі.

Әлдекімнің мыңдаған әдеби өнер мен әдеби әдіс қамтыған мәтінді ешбір жаңылыссыз түсіне алуы үшін сөздердің тура және жанама мағыналарын, тәшбиһ*, тәмсил*, истиъара*, кинәя*, тәукид*, тақдим*, тә’хир*, хазф*, ижәз*, итнәб*, қаср*, илтифәт*, мушәкәлә* т.б. терминдермен сипатталатын әдіс ерекшеліктеріне қанық болуы керек.

 

Бір адам араб тілінде жазылған жоғары деңгейдегі әдістермен шұғылданып, олардың нәзік мағыналарын түсіне алса, сөзді түсіну мен оны ұғыну қабілеті бойында дами түседі. Алла Тағаланың көздеген мағыналарын өз деңгейінде қамтып түсіне алмасақ та, пендеге оны өз шамасынша түсінудің басты құралы – араб тілі мен бәләға әдістерін меңгеру керектігі. Ал бұған қол жеткізу үшін бәләға ілімінің ережелерін үйрену жеткіліксіз. Себебі араптар наху (синтаксис) және бәләғә (шешендік өнер) ілімдері пайда болмай тұрған кездің өзінде де жоғары деңгейде өте дұрыс әрі шешендікпен сөйлейтін. Бұны табиғи жағдайға жатқызу жөн емес. Бұл тек сөз маржанын теріп сөйлеу арқылы уақыт өте келе қол жеткізген қасиет болатын. Бұлай болуының көзге анық байқалған дәлелі мынау, араптар басқа халықтармен араласа бастаудың нәтижесінде бұл қасиеттерінен һижреттен 50 жылдан кейін айрыла бастаған[2].

 

4. Қырағат ілімі. Кейбір сөздердің хазірет Пайғамбардың (алейһис саләту уә сәлләм) үйретуі арқылы әрқилы оқылуын білдіретін ілім. Өйткені Құрандағы біршама сөздер әртүрлі қырағатта әртүрлі оқылып, бұл жағдай әрқилы мағыналардың туындауына себеп болған.

 

5. Ақида және кәләм ілімі. Бұл ілім саласы: Алла Тағала үшін рұқсат етілген, уәжіп және мүмкін емес болған сипаттар, пайғамбарлық, ақырет секілді мәселелерге қатысты дұрыс сенім негіздері, барлық аят-хадистерді тұтас негізде қарастырып барып анықтаған. Мутәшәбиһ аяттарды мухкәм аяттардың негізінде түсіну әрі айшықтау үшін көп күш жұмсалған бұл ілімге жүгінбеген жағдайда, діннің ең негізгі ұстындарында жаңылысу болуы мүмкін.

 

6. Усул фиқһ ілімі. Аяттардан діни үкімдерді қалай шығарудың тәсілдерін көрсететін бұл ілім де ұғымдардың мужмәл (жалпылама, мазмұн), муфассал (егжей-тегжейлі), умум, хусус (жалпы не шектеулі мағына), мутлақ (қандай да бір шектеумен шектелмеген әрі сол себепті көп мағына мен алуан қырлары болуы мүмкін), муқаийәд, мәнсух, муәууәл (жорамал жасалған) екендігі я еместігі мәселесінде жол көрсетеді.

 

7. Усул тәфсир ілімі. Аяттардың қандай жағдайда түскендігін білдіретін Әсбәбу ән-нузул, кейбір аяттар арасында сырттай қарағанда бардай көрінген қайшылықтың себебін анықтап түсіндіретін мушкилу әл-Қуран, Меккелік-Мәдиналық, мухкәм-мутәшәбиһ аяттар, хуруфу муқаттаъа, нәсих-мәнсух, Құран қиссалары, Қуран мысалдары, Құрандағы анттар секілді біршама тақырыптарды қамту мен Құран тәпсір әдістемесінің атауы.

 

8. Усул хадис және хадис ілімі. Хазірет Пайғамбардан жеткен Құранды жан-жақты түсіндіру бағытындағы хадистерді қолдану.

 

9. Тарих және әлеуметтану секілді адамзат қоғамы душар болған жағдайларды сөз ететін ілімдер. Алла Тағала адамзатқа түсірген бұл соңғы кітабында одан бұрын түсірген кітаптарында білдірмеген нәрселерді білдірген. Бұған қоса, түрлі үмбеттердің қиссаларын жеткізіп, оларға жүргізген иләһи сүннеттерін (заңдарын) баяндаған. Қауымдарды өсірген не дәрежесін төмендеткен себептерді, олардың иман мен мойынсұнбаушылық, ілім мен надандық, қуаттылық пен әлсіздік секілді жағдайларынан хабар берген. Құран көптеген ақиқаттарды өте қысқа да нұсқа жеткізеді. Бірақ бұл барлық нәрсені білуші Алла Тағаланың қысқаша білдіруі. Осы тұрғыдан қарағанда, Раббымыздың өзін әрі қысқаша білдірген мәліметтерін кең түсіну үшін адамдарды ойлануға, зерттеуге, саяхаттауға, тәжірибелер жасауға шақырады. Егер жаратылыс кітабының тек сыртына ғана қарап, сонымен шектелер болсақ, бұл жағдайда бір кітаптың томына және түсіне ғана қарап, ішінде қамтылған ілім мен хикметтерден мақұрым сауатсыз жандардың күйін кешеміз.

 

10. Адамзаттың Құран арқылы тура жолды тапқаны әрі Құранның негізгі мақсаты адам баласын тура жолға бастау екендігін білу. Ол үшін Құран түспей тұрғандағы жаһилия дәуіріндегі қоғамның хал-күйінен хабардар болу қажет. Хазірет Омар (р.а.) осыны меңзеп былай деген: «Ислам орнаған кезеңде өсіп жетілген адамдар жаһилия дәуіріндегі жағдайларды білмегендіктен, Исламның киімі бірте-бірте сөгіле бастайды». Қазіргі өркениетті қоғамда өскен адам беті-қолды, аяқты жуу, тіс тазалығы, тырнақ алу секілді нәрселерді өте табиғи іс-әрекеттер ретінде қабылдауы мүмкін. Ал шынтуайтында Құран түскен уақыт пен жерде осы қарапайым әрекеттерді жасатудың өзі қоғамға түбегейлі өзгеріс жасап, ізгілік арнасына бағыттаумен пара-пар еді. Иә, осы секілді аяттарды жаңа ұрпаққа жеткізіп, ұғындыру үшін қаншалықты күш-жігер жұмсалу қажеттігі айтпаса да белгілі. Бұдан бөлек, ең ұсағын мысал ретінде айтқан осы түбегейлі өзгерістер арасында ширк, қан дауы, нәсілшілдік, құлдарға жасалған әділетсіздік, көп әйел алу, зина, харам ішкілік, сауатсыздық, әйел кісіні мұрадан қағу, әйелдерді есепсіз талақ ету, күңдерді жезөкшелікке мәжбүрлеу арқылы табыс табуды кәсіп ету секілді жүздеген азғындық істерді тамырымен жойып, исламның көркем құндылықтарын қоғамға сіңіру секілді орасан өзгерістерді ұмыту мүмкін емес.

 

11. Жаратылыстану ғылымдарында нақты (немесе нақтылыққа жақын) саналған бірқатар нәтижелерді және осы білімдердің ұстанымдарын білу солардың саласына жататын мәселелерді қозғайтын жүздеген аяттардың мәнін ашып, түсіндіру үшін керекті қасиеттерді қалыптастырады.  

 

12. Мәуһибә ілімі. Бұл өзіндегі білімге амал еткендерге Алла Тағаланың илхәм арқылы көрегендік пен ұғымталдық нәсіп етуі. Ұлы Жаратушы: «Алла Тағалаға бағынбаудан сақтаныңдар. (Егер осылай етсеңдер) Алла сендерге білім үйретеді. Алла барлық нәрсені білуші»[3] дейді. Хазірет пайғамбар (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) осыны меңзеп былай дейді: «Кімде кім білген нәрсесіне амал етсе, Алла оны білмеген ілімдеріне де қанық етеді».

 

Суюти тәпсіршіге қажет болған ілімдердің соңына мәуһибә ілімін де қосып, былай дейді: «Құрметті оқырман! Мәуһибә ілімін қосқанымызға күмәнмен қарап, былай деуіңіз мүмкін: «Бұл пенденің қолындағы іс емес». Алайда бұл мәселеде сіз ойлағандай қиындық жоқ. Себебі, бұған қол жеткізудің өз жолы бар. Ол сол нәтижеге апаратын амал мен зүһдтікті ұстану «яғни адам өзінің күнделікті өмір салтын алған біліміне сай бейімдей біліп, өткінші дүниелік пайдаларды жүрегіне қабылдамауы керек»[4]. Бұл мәселеде Зәркәши да былай дейді: «Біліп қойыңыз! Жүрегінде бидғат, тәкаппарлық, нәпсіге еру, дүниеге қатты құмарту бар немесе бір күнәда табандап тұрып алса, шынайы иманға жетпеген немесе шынайылығы әлсіз немесе күшті ілімі жоқ тәпсіршіге сүйенген немесе өз ақылы мен түсінігіне сенген адам уахидың мағыналарын түсіне алмайды әрі уахидың сырлары оған ашылмайды. Себебі мұның барлығы Құранды түсінуді тұмшалайтын кедергілер. Алла Тағала бұған қатысты: «Жер бетінде орынсыз көкірек керіп, дандайсығандарды аяттарымды тиісінше түсінуден алыстатамын»[5] деп бұйырған. 

 

Құранды тәпсірлеуде сүйену қажет қайнаркөздер. Енді Құранды тәпсірлеу барысында тәпсіршінің жүгінетін бастауларына тоқталсақ болады.

 

1. Ең алдымен Құран Кәрімді жақсы зерделеп, бір аятты тәпсірлеп түсіндіретін басқа аяттарды жинастыруы керек. Себебі, аяттардың өзара бір-бірін түсіндіріп, тәпсірлеуі көп кездесетін белгілі жағдай. Сонда тәпсірші қандай да бір аятты қате немесе бұрыс түсініп қалып, тақырыпты Құранның біртұтастығынан алыс ұстау қаупінен арылады.

 

2. Аяттарды түсіндіретін хадистерге сүйену. Себебі, Алла Тағала Құранды тәпсірлеу құқығын негізінен пайғамбарына берген. Осы мәселеге қатысты аяттардың бірін келтіре кетейік: «Біз саған осынау Зікірді адамдарға түсірілген (ақиқаттарды, иләһи үкімдерді, уағдалар мен ескертулерді) ашып түсіндіруің үшін түсірдік. Бәлкім, олар шындап әрі жүйелі түрде ойланар»[6].

 

3. Сахабалардың тәпсір үйренгендерін тіке Расулалладан (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) үйрену ықтималы, Құран түскен заманда оның сөздерінің мағыналарын ең жақсы білуі, өйткені уахи түскен ортада тіке болғандықтары, терең ұғыну қабілеттері және үкімдерді іске асыру мәселесіндегі ынталары мен жетістіктері секілді артықшылықтары себепті барынша маңызды. Әсіресе алғашқы төрт халифа, Ибн Масғуд, Ибн Аббас, хазірет Айша (р.анһа), Убәй ибн Қағыб, Зәйд ибн Сәбит (радиаллаһу тәъәла анһум) секілді сахабалардың тәпсірлерін білу керек.

 

4. Сөздің мағынасынан және дін негіздерінде (Усулуд-дин) орнықты негіздерден анықталған нәтижеге қарай тәпсірлеу. Хазірет Пайғамбар (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) Ибн Аббасқа «Уа, Раббым! Оны дінде терең түсінікке ие ет (фақиһ қыл) және оған тәпсірді үйрет» деп дұға еткенде, осындай түрдегі тәпсірді меңзеген. Хазірет Али де (р.а) мұсылманның бар күш-жігерін сарп ете отырып жеткен Құран түсінігін оның негізгі мұрасы мен басты байлығына санаған. Сахабаның тәпсірде кейде әрқайсысының әртүрлі түсіндіруі де осыған жатады[7].

 

Тәпсіршінің абайлауы тиіс болған мәселелер

Тәпсірші мына мәселелерден сақтануы керек: Арап тілін, Усулуд-динді және жоғарыда аталған ілімдерді игерместен Алланың көздеген мақсаттарын сөз етуге кірісу дұрыс емес. Кейбір хақиқи мутәшәбиһ (анығын тек Алла Тағала білетін) секілді мәселелерге тереңдеу, осы тақырыптарды созбақтау орынсыз болып саналады. Өйткені тәпсірші өзінің әуестігіне, табан астындағы ойына сүйеніп немесе ғұламалар бірауыздан келіскен мәселелерге қайшы мәзһабқа қарай тәпсірлеуден қашуы керек. Келесі бір жағынан өзі ұстанатын сүнни мәзһаб бар болса, сол мәзһабтың ижтиһады мен жорамалын, сүнниттер арасындағы бір ғана дұрыс жорамал екендігін айтпауы тиіс. Соңында «Аллаһу әъләм» (Алла біледі) деуді білуі керек, Жаратушының көздегені осы деп нақты кесіп айтпауы керек.

 

Матлуб (қалаулы) тәпсір сипаты

Тәпсіршінің тәпсір жасауына керекті матлуб тәпсір түрін былай деп тұжырымдауға болады:

 

1. Тәпсірленген ұғым мен тәпсірдің арасында өзара мұтабақат, яғни сәйкестік болуы. Мағынаны айшықтау тұрғысынан кемшілік жібермеу секілді мақсатқа сай емес, қажетсіз басы артық сөз де болмауы тиіс. Әсіресе, мазмұнды басқа жаққа бұрып жіберетін әрекеттерден сақтану керек.

 

2. Тікелей мағынаны да, астарлы мағынаны да абайлау керек. Астарлы мағына көзделген болса, тікелей мағынаны алға тартып немесе керісінше тікелей мағына көзделген болып, астарлы мағынаны алға тартудан сақтанған дұрыс.

 

3. Сөздерді түсіндіру барысында сияқ пен сибақ* аясында түсіндіруге тырысу. 

 

4. Аяттар арасында кейде жасырынып көрінбей тұрған байланыстар мен қатынастарды анықтау керек, сонда аяттар арасында ой үзіліп қалушылық бар деп ешкім ойламайды.

 

5. Аяттың түсу себебіне қатысты оқиға бар болатын болса, оны келтіру керек. Сол кезде аяттағы үкімдердің түпкі мақсаты түсінікті болады.

 

6. Тіл, наху және бәләға ілімдеріне сай сөздер мен сөз тіркестер жайлы қажетті түсіндірмелер бергеннен кейін Ислам дінінің негізгі қағидалары шеңберінде аяттардан үкім шығаруға тырысу керек.

 

7. Мүмкіндігінше Құранда қайталаулар бар деген пікірге жоламау. Себебі, алғашында қайталанған немесе синоним секілді көрінген сөздерге мұқият назар аударар болсақ әрі жан-жақты зерттесек, араларында кейбір өзіндік айырмашылықтардың бар екені байқалады.

 

8. Тәпсір іліміне тікелей қатысы жоқ грамматика, фиқһ пен кәләм ілімдеріне қатысты егжей-тегжейлі мәліметтен, қисса немесе әртүрлі ғылыми терең талдауларға жоламау. Себебі, о мәселелер арнайы сол тақырыпта жазылған еңбектерде бар. Осыларға сүңгіп кету оқырманды Құранның негізгі мақсаттарынан алыстатуы мүмкін.

 

9. Тәпсірші қажет кезде таңдау өлшемдеріне қарай әрекет етуді білуі керек. Аяттан бірден көп мағына шығу ықтималдығы болса, ең дәйектісін таңдай білу тиіс. Бұл жайлы Зәркәши былай дейді: «Екі немесе одан да көп мағына шыққан жағдайда, ғалымдардан басқа ешкім ижтиһад жасай алмайды. Олар да жеке көзқарастарымен емес, дәлелдерге сүйене отырып ижтиһад жасайды. Қай мағына көбірек көрініп тұрған болса, соған қарай тәпсірленуі тиіс. Егер жасырын (хафи) мағынасы тұспалданғанына дәлел болса, бұндай жағдайда жасырын мағынаға қарай тәпсірленеді». Алайда екі мағына да тең дәрежеде болса, оның бірінде тілдік мағына, ал екіншісінде шариғи шынайы мағына басым болса, мұндай жағдайда шариғи мағынаға басымдық беріледі. Бірақ тілдік мағынаның тұспалданғанына ишарат байқалса, онда тілдік мағынаға сай тәпсірленеді. Мәселен, «Олардың мал-дүниелерінен зекет, садақа ал да, сол арқылы оларды тазартып, күнәларынан арылтқын әрі сауаптары мен ықыластарының арта түсуіне дәнекер болғын. Сондай-ақ олар үшін дұға ет! Өйткені сенің дұғаң оларды жан тыныштығына бөлеп, жүректерін орнықтырады. Алла бәрін естуші һәм шексіз ілім иесі»[8] деген аятта «саләт» сөзінің шариғи мағынасы «намаз» болумен қатар, бұл жерде тілдік мағынасы болған «дұға» негізге алынып тұрғандықтан, дұға мағынасында тәпсірленген. Себебі, одан алдыңғы сөйлемде зекет беру мәселесі қозғалғандықтан, дүние-мүлкінен ізгілік жолында сарп еткен адамға дұға етілетіні анық. Бірақ екі мағынаның бірдей түсінілуі мүмкін болмаса, өз мүмкіндігінше дәлелдерге сүйеніп ижтиһад етеді. Өзінің өлшемінде басым болған мағынаны ол жайлы Алла Тағаланың көздеген мақсаты деп есептейді. Ал егер басқа бір мүжтәһид одан басқа мағына шығарса, бұл да ол жайлы Алла Тағаланың көздеген мақсаты саналады. Өйткені ол да мұндай қорытындыға ижтиһад* арқылы келді. Егер мағыналық өлшемде тең дәрежеде болса, қалағанын таңдау немесе салмақтырақ үкімді не анағұрлым жеңіл үкімді алу-алмау турасында жарамды пікірлер бар. Екі мағына бірін-бірі жоққа шығармаса, ғалымдардың айтуынша, екі мағынаны да назарға алады. Әрі бұл иъжаз* бен фасахат* тұрғысынан анағұрлым жөн болады[9].

 

Біз классикалық кезең ғалымдарының сенімді тәпсірге деген талаптарын баяндауға тырыстық. Ғасырлар тәжірибесі мен сынағынан өткен осы құптарлық өлшемдер шеңберінен аспау арқылы тәпсірші өзі өмір сүріп жатқан заманның қажеттілігі мен талабы тұрғысынан Құранды қолға алып, содан өрбітіп нәзік мәселелерге, жаңа мағыналарға қол жеткізе алады. Себебі, классикалық дәуір ғалымдарының тұжырымынша, тәпсір ілімі дамуы мен жетілуін аяқтаған әрі толық зерттелген ілімдер қатарына жатпайды. Қайта ол көзге көрінген, бірақ әлі пісе қоймаған жеміске ұқсатылған.

 


* Бәдиғ ‒ Сөздің көркемдігі

* Бәйән ‒ Бәләға ілімінің хақиқат, мәжәз, киная, тәшбиһ, истиъара секілді тақырыптарын қарастыратын бөлімі.

* Мәъәни ‒ Бәләғаның үш бөлімінің бірі. Сөздің қажетті уақыт пен қажетті орында айтылуы.

* Тәшбиһ ‒ Ұқсату

* Тәмсил ‒ Мысал беру

* Истиъара ‒ Бір сөздің мағынасын мүлдем басқа мағынада қолдану. Мысалы: Қуатты, күшті адамға «арыстан» деп, ал қулыққа бір табан жақын адамға «түлкі» деу секілді.

* Кинәя ‒ Бір мәселені тікелей емес, жанамалап, астарлап жеткізу

* Тәукид ‒ Мағынасын күшейтіп айту

* Тақдим ‒ Бір мәселені басқа мәселелерден маңыздырақ көру, алдыңғы қатарға қою

* Тә’хир ‒ Бір мәселені айтуды кешіктіру, кейінге қалдыру

* Хазф ‒ Бір сөздің сөйлемде мағынасы қалып, өзі түсіп қалуы. Мысалы:  حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ «Сендердің аналарыңа үйленулерің харам етілді» (Ниса, 4/23) аятында үйлену мағынасын беріп тұрған نِكَاح сөзі түсіп қалған. Алайда ол сөздің мағынасы сөйлемде беріліп тұр

* Ижаз ‒ Аз сөзге көп мағына сыйғызу тәсілі

* Итнәб ‒ Мәселені егжей-тегжейлі баяндау, түсіндіру

* Қаср ‒ Қысқартып айту

* Илтифәт ‒ Бірінші жақта сөйлеп жатып, екінші жаққа немесе үшінші жаққа ауысып сөйлеу тәсілі. Мысалы: «Әлемдердің Раббысына барлық мақтау болсын, ол Рахман әрі Рахим. Дін күнінің иесі. Саған ғана құлшылық етіп, Сенен ғана жәрдем тілейміз» (Фатиха, 1/2-5) аятында сөз үшінші жақта айтылып жатып, «Сенен ғана» деп екінші жаққа ауысады. Тағы бір мысал, «Расында, біз саған Кәусарды бердік. Олай болса Раббың үшін намаз оқы» (Кәусар, 108/1-2)  аятында Алла Тағала бірінші жақта сөйлеп келе жатып, «Раббың үшін» деп үшінші жаққа ауысады. 

* Мушәкәлә ‒ Бір қолданған сөзді екінші рет қолданғанда басқа мағынаны меңзеу

[2]Мухаммад Абдуһ, Тәфсиру әл-Мәнәр, Муқаддимә

[3] Бақара, 2/282

[4] әл-Итқан фи улуми әл-Қуран, Каир, 1951, 2/182.

[5] Ағраф, 7/146

[6] Нахл, 16/44

[7] Зәркәши, әл-Бурһан фи улуми әл-Қуран, Каир, 1957, 2/161; Суюти, әл-Итқан, 2/178-179.

*Сияқ пен сибақ ‒ контекстік мағына (ауд.)

[8] Тәубе, 9/103

* Ижтиһад ‒ діннің негіздерін сақтай отырып үкім шығару.

* Иъжаз ‒ жасауға шамасы келмеу, әлсіздік таныту, ұқсасын жасай алмау

* Фасахат ‒ тілдің сөз, мағына және көркемдік жағынан қатесіз дұрыс болуы

[9] Суюти, әл-Итқан, 2/182. (Суюти бұл бөлімді Зәркәшидің «әл-Бурһанының» 2/166-167 бетінен алып жеткізеді); әз-Зәһәби, әт-Тәфсир уә әл-Муфәссирун, 1/277-280. 



Оқи отырыңыз