Akikat.kz - рухани танымдық, ғылыми портал

http://akikat.kz

Басты бет > Мақалалар > Сүннет жолы > Пайғамбарымыз (с.а.у.) және диалог

Пайғамбарымыз (с.а.у.) және диалог

2015-07-20 2881

Ислами таным бойынша адамды сипаттағанда – «мәдәниюн-биттаб» (жаратылысынан мәдениетті) делінеді. Адамзат баласының гені тура бір қауым болып өмір сүру бойынша жүйеленгендей. Ол қоныс тебетін үйге жетуі яки бір тілім нан тауып жеуі үшін ондаған адаммен қарым-қатынаста болуға мәжбүр. Қалжың болса да баспана ретінде – үңгір, тамақ ретінде – шөп-шалаң жетеді дейтіндерге жазғы-қысқы киімдерін, қаламын, сия-сауытын еске салғымыз келеді.

 

 

Адамзат баласы адам сияқты өмір сүруі үшін өзге адамдарға мұқтаж, өзінің тыныштығы мен бақыты үшін адамдармен жақсы түсінісуге, олармен үйлесімдікте болуға мәжбүр. Ата-бабамыз өте орынды айтып кеткен: «Жануарлар бір-бірімен иіскелесіп, ал, адамдар бір-бірімен әңгімелесе жақындасады».

Қаласа да, қаламаса да бір-біріне мұқтаж, өзгелермен бір ортада өмір сүруге мәжбүр адам баласы осы бөтен адамдармен келісімге келеді, келісімге келуі үшін қайткен күнде әңгімелесуге тура келеді. Әрине, адам өз-өзімен сөйлеспейді, әңгімелесу ең аз дегенде екі кісі арасында өрбуі керек. Бұл дегеніңіз, адамдар монологпен өмір сүрмейді, екі кісі арасында өрбитін әңгіме деген мағынадағы диалогқа барады. Демек, диалог - өміріміздің ең негізгі бөлшектерінің бірі. 

Диалогты кімдермен құруға болады?

Өміріміз диалогпен өтеді. Байланысқа түскен кез-келген адаммен диалог құрамыз. Отбасы мүшелерімен, көрші-қолаңмен, жұмыс орнында әріптестермен және сауда-саттық орындарындағы кез-келген адаммен және т.б. Бір араб мақалында былай дейді: «Адам – өзіне таныс емеске жау». Олай болса, достықтың, адалдықтың бастауы мен себебі – танысу. Мұның жүзеге асуы, әрине, ең алдымен әңгімелесуден, яғни, диалогтан бастау алады.

Тек көрші-қолаң, туыс-тума, әріптестер ғана емес, отбасы мүшелері өзара бір-бірімен шынайы сыр-сұхбат жүргізбесе, олар бір-бірін жатсынып кетеді.

Қазіргі таңда, дамыған технологиялық себептерге байланысты әлем үлкен бір ауылға, тіпті мәжіліске айналып кетті. Ендігі жерде түрлі түстер мен тілдер, әртүрлі наным-сенім мен мәдениетті ұстанатын адамдар бір-бірімен етене болу жағдайындамыз. Жарайды, солай-ақ болсын, алайда, бөтендермен, біздің адам деп қабылдай алмағандарымызбен, тіпті, дұшпан деп білетін адамдарға қалай қараған жөн? Олардан қашқалақтаймыз ба? Жоқ, ренжіп, әңгімелеспей қоямыз ба? Жоқ әлде, бас салып төбелесейік пе? Бір-бірімізбен жауласып өтейік пе?

Егер әлгі бөтен деп жүргеніміз бізге жұмыс беруші немесе жұмыскеріміз болса, әріптесіміз немесе сүйген жарымыз болса, қайтпекпіз? Оларға күлімдей қарап, бір сәлем берсек, сол дұрыс емес пе?! Бұдан не жоғалтамыз? Мереке күндері, тіпті басқа да атаулы күндері бір-бірімізді қонаққа шақырып, дәм таттырсақ, не етеді? Арамызды не себепті алшақ ұстауымыз керек? Оның шегі бар ма?

Дініміз бөлек, мәдениетіміз өзгеше деп пе? Жоқ, дініміз бұған тыйым салған ба? Бұл өзі болжам ба, жоқ әлде, нақты мәлімет пе? Мемлекетіміз әртүрлі дегеніміз бе? Мемлекеттің бұған бір шектеуі бар ма?

Өткен тарихта біздің ата-бабамыз олардың ата-бабаларымен соғысқан деп пе? Олай болса, бейбітшіліктің мәні қайда? Бұндай сұрақтарды көбейте беруге болады.   Әхлі кітаппен арадағы диалог мәселесін осындай сұрақтарға жауап іздеу арқылы жақсы түсінуге болады.

Дініміз және диалог

Дініміздің өзге дін өкілдерімен кездесіп, олармен әңгіме-дүкен жүргізуіне тыйым салынған деп ешкім айта алмас. Ең алдымен, егер Ислам дінін нағыз хақ дін деп есептейтін болсақ және өзін бүкіл әлемге тарататын жаңа хабардың иесі деп білетін болсақ, онда оның ең кішкене тетігі – диалог құру болып табылады. Оның үстіне: «Ислам дінінде өзге дін өкілдерімен кездеспеңдер, әңгіме-сұхбат құрмаңдар, олардан алшақ болыңдар, тіпті күш көрсетіңдер! Қажет болса, қылыштың күшімен Ислам дініне тартыңдар!» деген ешқандай ұстаным жоқ. Керісінше, Құран Кәрімнің көптеген аяттарында  хазірет Пайғамбарымызға: «Дінде зорлық жоқ. Сен тек діні жеткізушісің, сенің міндетің – ескерту және сүйіншілеу... Сөздеріңе ықпал ету, адамдардың жүрегіне иман құю – Алланың ісі. Тыңдаушылардың іс-әрекеті қалай болса, олай болсын, сен хабар жеткізуде әркез мейірімді һәм кешірімді бол, көзбен көрген жаман іс-әрекеттерді сол жасаған адамдардың надандығына қалдыр және оларға амандық тіле!» деп үн қатады.
      

Исламның бейбітшілік сөзіне тікелей қатысы бар. Оның мақсаты – адам баласын бейбіт өмірге жеткізу. Оның алғашқы тыңдаушыларының көбі көпдінді, яки, мүшрик (политеист) арабтар еді. Хазірет  Пайғамбарымыз (с.а.у.) әңгімесін бастар алдында оларға ең жақын адамдарына арналған өз үйіндегі дастарханда болсын, артынша, өте тар шеңбердегі Сафа жотасындағы әңгіме-сұхбатта болсын, ол Алланы, ақырет өмірді, ақыреттегі жауапкершілік туралы міндетті түрде еске салып отыратын. Оның атқарған ісі – дінді жеткізу, ал, тыңдаушылары – көпдінге табынушылар, солай бола тұра, оларды үйіне шақырып, дастархан жаятын. Хазірет Хадишаның байлығының маңызды бір бөлігі осындай іс-шараларға жұмсалатын. Яғни, ол сонау бастан-ақ әркіммен диалог құруға ұмтылатын. Диалог болмаса, дінді жеткізу атымен болмас еді. Әрине, диалогтың жалғас табуының маңызды шарты – адамдар о баста қандай болса, дәл солай және оны өз ерекшелігімен қабылдауда жатыр.

Содан болса керек, хазірет Мұхаммед (с.а.у.) үлкен қарсылықтарға тап болды. Оны мазақ етті, зорлық-зомбылық көрсетті. Алайда, ол ешкіммен ара-қатысын үзген жоқ. Келмегендерге өзі баратын, қуып жіберіп жатса да, яки қаншама рет өзінен бас тартып сұхбатына келмей жатса да, олармен қарым-қатынасын үзбей жалғастыра берді.

Пайғамбарымыз (аләйхуссалату уассалам) өзі сабыр етіп, өзгелерге де сабырлы болуға кеңес беретін. Зорлық-зомбылықтан өліп кеткендер кездесті. Мұсылмандар – мүшріктердің үсті-үстіне жасаған шабуылдарынан аман-есен құтылу үшін туған жерін, үлкен шаңырағын, мал-мүлкін, барлық дүниесін тастап, қара бастары қаңғырып, алдымен Эфиопияға, кейін Мәдинаға бассауғалауға мәжбүр болды. Алайда, Меккелік мүшріктер Эфиопия мен Мәдинада да мұсылмандарды қудалауын тоқтатпады.

Хазірет Пайғамбарымыздың Меккеліктермен арада болған үш қақтығыстың үшеуін де Мәдинаның жақын тұсында өткізуі Расулалланың әркез өзін қорғауға мәжбүр екендігін көрсетеді. Оның басты мақсаты – адамдарды рухани тұрғыдан тірілту еді. Соғысуға мәжбүр болған кездің өзінде жанын қию емес, оларды тірілту үшін соғысатын. Орны келгенде айта кетейік, ол Ухуд соғысы кезінде бір шұңқырға құлайды. Сол кезде бетіне батқан сауытты шешіп жатып, қанға бөккенін байқайды. Мына сұмдықты көрген сахабалары Меккеліктерді лағынеттеуін қалайды. Сол кезде ол қолын көтеріп: «Уа, Раббым, тайпамды кеше гөр! Өйткені олар еш нәрседен хабарсыз!» деп дұға етеді.  Тағы да бір оқиға туралы айта кетейік. Өмірінің ең қиын екі күнінің бірі, Ухудтан да қиын күні ретінде еске алған Таифтан қайтып келе жатқан кезінде Жаратушыға жалбарынғанын есіткен хазірет Жәбірәйіл келіп, «Уа, Мұхаммед (с.ғ.с.)! Қаласаң, Тау періштесіне әмір етейін, мына тауды көтеріп алсын да Таифтықтардың басына төңкерсін» дейді. Ол еш іркілместен «Жоқ» дейді. «Бұлардың ұрпағынан жүз жыл кейін болса да бір мұсылман шығатын болса, онда керек емес» деп жауап қатады. Осылардың барлығы да адамдардың тірілуі, имандары мен ақыретінің құтқарылуы жолында олармен болған қарым-қатынастың, диалогтың жалғасы, қай кезде де адамдардың жақсылығын тілеуінің ең жақсы мысалы емес пе?!

 

Хұдайбия  бейбітшілік келісімі: соғыстан гөрі диалогты таңдауы
Жұртты Ислам дініне тартуда хазірет Пайғамбардың ұстанған әдісі соғыс немесе басқыншылық емес, нағыз ұстанымы әркез бейбітшілік және бейбіт ортада Ислам дінінің өмірге етене араласын көрсету, шынайы мысалдар арқылы паш ету. Мұның нақты дәлелі – Хұдайбия  бейбіт келісімі болып табылады.

 

Расулаллаһ (с.а.у.) осы бейбіт келісімге қол жеткізуі үшін ет жақындары, «Менен кейін басқа бір пайғамбар келер болса, ол міндетті түрде Омар ибн-Хаттаб болар еді» деген хадисі арқылы парасаты мен қабілеті мадаққа лайық хазірет Омардың өзі түсіне алмай, намысты қорлау, арды таптау деп бағалаған, басқа сахабалары да бірден қабылдай алмай қиналған іс- әрекеттерге барды. Сол күні хазірет Омар (р.а.) мен Расулаллаһ (с.а.у.) арасында болған сұхбат мынау еді:
– Уа, Алланың елшісі! Біз хақты жақтаушымыз, ал, олар ескі наным-сенімдегілер емес пе?

–       Әрине, оған күмән жоқ!

–       Біз жақтан өлгендер жаннатқа, ал олардыкі жаһаннамға бармай ма?

–       Әлбетте! Еш күмәнсіз солай.

–       Онда неге дінде бұл қорлыққа шыдауымыз керек? Алла Тағала олармен арамызда (соғыс айқындайтын) үкім бермей тұрып кері қайтуымыз керек пе?

–       Әй, Хаттабтың ұлы, мен Алланың елшісімін, Оның әміріне қарсы келе алмаймын және Алла бізді ешқашай қараусыз қалдырмайды!

 

Мәдинаға оралу үшін жолға шығады. Жолда «Фатих» сүресі түседі және Хұдайбия  бейбіт келісімін нағыз жеңіс ретінде сүйіншілейді: «Біз саған ашық түрде жеңіс сыйладық!» Хазірет Пайғамбар бұл сүрені хазірет Омарға бастан-аяқ оқып береді.

 

Хұдайбия  бейбіт келісіміне қарсы шығудағы қатесін соңында түсініп, кінәсін өтеу үшін өмір бойы ораза ұстап,  садақа берген хазірет Омар, әсіресе, хазірет Әбубәкір және өзге де сахабалармен бірлесе отырып, Хұдайбия  бейбіт келісімінің Ислам діні үшін ең үлкен жеңіс екендігін жеткізуге тырысты (Уақиди, 1966, 2: 609-610). Сөйтіп үлкен қарсылық пен түңілуге дейін ұласқан осы бейбіт келісімнің ақыр соңында өте дұрыс бағыттағы даму жолына түскендігі соншалық, оның шын мәніндегі жеңіс болғандығы, тіпті, Ислам дінінде Хұдайбия  жеңісінен орасан жеңіс жоқ екендігін барлығы бір ауыздан мойындайды (аталған еңбек, 2: 624).

Уақиди бейбітшіліктің ислами дамудағы ықпалын былайша түсіндіреді: Соғыс – адамдар арасына тартылған тұмша, ол адамдардың бір-бірімен сұхбат құруына, шүйіркелесе отырып әңгімелесуіне кедергі келтіретін. Адамдар бір-бірімен кездесе қалса болды іс текетіреске ұласып отырған. Хұдайбия  бейбіт келісімі жасалған соң соғыс өзімен-өзі аяқталып, адамдар бір-біріне сене бастады. Азғантай түсінігі бар әлдебіреуге Ислам туралы мәлімет берілсе болғаны, артынша мұсылмандықты қабылдап жатты. Жағдайдың күрт өзгергендігі соншалық, бейбіт келісімге келу жолында қақтығыс пен ширкті ушықтырып, ортаға от салып жүрген кейбір басбұзар (мүшрік) көсемсымақтардың өзі Ислам дінін қабылдай бастады. Уақидидің мысал ретінде есімін атап өткен екі кісінің бірі – Амр ибн Ас. Ол кейін Мысырды азат етуші ретінде белгілі болған. Екіншісі, «Алланың суырылған қылышы» деген атаққа ие болған – Халид ибн Уалид. Ол да кейін Сирия мен Иранды азат етуші ретінде белгілі болды (аталмыш еңбек, 2: 624).

Иә, хазірет Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) диалог құру мүмкіндігіне жету үшін, яғни мұсылмандар мен мүшріктерді татуластыру, өзара әңгімелестіру, бірін-бірі жақсы танып білу мүмкіндігін туғызу мақсатында мейлі қандай қиындықтармен келсе келсін, әйтеуір бейбітшіліктің болуын қалады. Нәтижеде оның қаншалықты дұрыс жолда болғандығын көреміз.

Кітап иелерімен диалог

Мүшріктерге деген көзқарасы осылайша өрбіген хазірет Пайғамбарымыздың Жаратушыға, Адам атадан бастап хазірет Нұх пайғамбар, хазірет Ибраһим пайғамбар, хазірет Жақып пайғамбар, хазірет Мұса пайғамбар және хазірет Иса пайғамбарға (а.с.) иек артқан пайғамбарлар ататегіне және өлгеннен кейін қайта тірілтіп есеп алу, жұмақ пен тамұққа және мәңгі өмірге сенген Кітап иелеріне деген көзқарасы әрине өте жақсы және жұмсақ болуы тиіс еді және солай болды да.

 

Кітап иелері деген кім? 

Ең алдымен «Әһлі кітап» (Кітап иелері) дегеннің құрани термин екендігін айтып өткендігіміз жөн. Ислам діні бойынша «Әхлі кітап» деген кезде иләһи кітапқа сенуші дін өкілдерін айтамыз. Осы тұрғыдан алғанда алдымен еске түсетіні – иудейлер мен христиандар. Сондай-ақ, Адам атадан Расулаллаға дейін 124 мың пайғамбардың келгендігі, олардың бірнешеуіне көктен кітап жіберілгендігін білеміз. Олай болса, нақты түрде өзіне иләһи кітап түскен барлық дін атаулыны – Әһлі кітап деп білгеніміз жөн. Сондай-ақ, отқа табынушыларды да Әхлі кітап ретінде қабылдауға болады деген хабар Расулалладан риуаят етілген, алайда, олардың сойған малын жемеу және әйелдерімен үйленбеу талап етілген (Taбари, мерзімсіз, 3:29). Марқұм Бәдиуззаман өзінің алдындағы түсінік берушілерден бір қадам озып, Құранның: «Иә, әһләл китаб» деп үн қатуын «Иә, әһләл мактаб»  - деп те түсінуге болатыны алға тартады, сөйтіп, қазіргі зиялы қауым өкілі деп білетін сауаттылардың барлығы дерлік әңгімелесуші бола алады дегенге келтіреді (Sözler, 25. Söz , RNK l: 183). Біздер, мұсылмандар үшін Расулалладан бұрын пайда болған барлық діндердің, әсіресе әхлі кітап деп саналатындарының иләһи негіздері болу мүмкіндігін мойындауға еш діни кедергі жоқ.

 

Қалай дегенменде, неміс этнологы Вильгельм Шмидт мәдениеттанушылардың адамзаттың ең алғашқы қауымдық өркениет кезеңі түсінігін мойындай отырып, аңшылық-жинаушылық деп аталған дәуірдің өзінде политеизмге (көптәңірілік) емес,  Таухид ақидасына сенгендігін этнологиялық мәліметтерге иек арта отырып дәлелдейді (Кайнак 2004). Құрандағы Зүлкифл деген атаудың Гаутама Буддаға қатысты айтылуы мүмкін (Le Saint Coran, Әнбия, 85-і аударма) деген марқұм Мұхаммед Хамидуллаһ - Зороастризм, Брахманизм, Буддизм секілді әлі күнге дейін жер жүзінде өз табынушылары бар діндердің қасиетті кітаптарында Пайғамбарымыз туралы айтылған пікірлердің бір бөлігін көрсететін зерттеу жүргізгендігі белгілі (Бұл мәліметтерді  Кутубу Ситтаның қысқаша аударма және түсіндірмесі атты еңбегімізде толық айтып өттік, 14: 279-83). 

Байқап отырғаныңыздай, Әһлі кітап термині кейбірі әлі күнге дейін талас тудырып отырған түрлі жорамалдар бола тұрса да ислами деректерде, ең алдымен, иудей мен христиандар туралы айтылып отырғандығын бірауыздан мақұлдайды. 

 

Бұл қолданыс Құранда өте жиі кездесіп отырғандығы сияқты иудей және насара немесе соларды көрсететін өзге де терминдер аталып өтеді. Жалпы алғанда, осы үш термин әртүрлі дәуір тоғысында түрлі шарттар негізінде және осыларға қатысты сұрақтарға байланысты туындағандықтан,  бұл тақырыпты жете түсінуде тек бір аят шеңберінде алып қарастыру жеткіліксіз болады, тіпті ол жалған нәтижеге жеткізуі әбден мүмкін. Сондықтан, мүмкіндігінше тақырып аясындағы барлық аятты оның түсу себептерімен қоса қарастырған жөн. Сонымен қатар, Құранда Әһлі кітапты сынап-мінейтін, қорқытып-үркітетін және ширк келтіруге бағытталған аяттар болғандығы сияқты оны мақтап-мадақтайтын, үлгі тұтатын аяттар да баршылық. Демек, Құран Кәрім бойынша Әһлі кітаптің барлығы бірдей емес. Мұсылмандардың өздері де бірдей емес қой: бірі – тақуа, бірі – күнәһар, дінсіз, енді бірі тіпті өзге дәрежедегі адамдар. 

 

Диалог туралы айтқанда мына бір нәрсені ойға түйіп алған жөн: Әһлі кітап деген кезде жоғарыда айтып өткендерді кең көлемде алып қарасақ та, әдеттегідей ақылға қонымды және Құранның сырт пішініне де сай келетін тек иудейлер мен христиандар деп алып қарасақ та, Алла Тағала қасиетті Құранда христиандардың мүміндерге жақынырақ екендігін айтады. Мұсылмандарға сүйіспеншілік көрсету жағынан жақын тұрғандардың «Біз христиандармыз» дегендер екенін көресің (Mаида, 5/82). Шынында да, әсіресе Расулалла дәуірінде бұл бұлтартпас шындық еді. Расулалладан хабар жеткенде алғашқы христиандардың қарсылықтары кейбір сирек оқиғаларды қоспағанда сондай жағымды әрі әдепті көрінді: Баһира, Уарақка ибн Нәуфал, Нәжаши, Гераклий (Рима билеушісі), Муқауқыс, Аддас, Фаруатибну Амр әл-Жүзами, Капыжы Мүра, Сүхайб-и Руми сынды ғұламалардың жазбаларын оқығанда, атап өткен аяттың мағынасы оқиғалармен үйлесім табады. Атап өткен аяттың жалғасы іспеттес христиандардың мұсылмандарға мұншалықты жақындығының негізі мен себебі де көрсетіледі: оның басты себебі – олардың арасында білімді дін қызметшілері мен дүниені тәрк еткен монахтардың болуы және олардың тәкаппарлыққа салынбауы еді. Осы мағынаны құптаушы қазіргі Аддас, Сүхайб, Мүрағаларды мойындамау Құранның рухына, әрі тәжірибелік бақылауымызға қайшы.

 

Хазірет Пайғамбардың Әһлі кітаппен ара қатынасы

Меккеде бірлі-жарым кейбір кісілерді есептемегенде, Әһлі кітаптың өз жамағаты жоқ еді. Сондықтан Әһлі кітаппен байыпты байланыс мұсылмандық жыл санау бойынша Мәдинада бастау алады. Інжіл мен Тәурат – хазірет Пайғамбардың ойынша, хазірет Адамнан бастау алатын пайғамбарлар тізбегінің Құранға дейінгі соңғысы еді. Содан болар, осы екі кітаптың өкілдері оның өзін жақтайтынына, айналасына топтасып, ширкке, жалған наным-сенімге, әдепсіздікке және зұлымдыққа қарсы бірлесе күресуге көмектеседі деп үміт ететін. Мәдинаға келе сала қазіргі мағынадағы Конституция деп айтуға келетін жазба келісім-шарттың екінші бабында «Наным-сенімі бар адамдар – дербес үмбет» деп белгілесе да, жиырма бесінші бабта:  «БәниАуф иудейлері мұсылмандармен бірге бір үмбетті құрайды» деген жолдар арқылы олардың ауызбіршілігіне қаншалықты сенгендігін анық көрсетеді.  Бұл тармақ оларды наным-сенім тұрғысынан Исламға күштеп кіргізу дегенді білдірмейді, керісінше оларды өз құндылықтарымен қабылдау дегенді білдіреді. Өйткені, осы тармақтың жалғасында: «Иудейлердің діні өздеріне, ал мұсылмандардың діні өздеріне. Бұған мейлі азат құлдары, мейлі өздері қосылсын, бәрібір. Кімде-кім әділетсіз іс-әрекетке барар болса немесе қылмыс істесе, ол тек қана өзіне және отбасы мүшелеріне зиян келтіреді» – делінген. Мұны жалғастырған 26, 27, 28, 29, 30 және 31- тармақтарда бөлек-бөлек аттары аталып өткен алты иудей тайпасының да БәниАуф иудейлері секілді бірдей дәрежеде екендіктері көрсетіледі. Яғни, еврейлер осы келісім бойынша мұсылмандармен бірге өмір сүрген, бір-біріне көмектескен, бірі екіншісінің дұшпанына көмектеспеген отандастар жағдайында болған.

 

Кейбір ізгі құрмет

Расулалла (с.а.у.) Мәдинаға қоныс аударған алғашқы айларда иудейлер өзін қолдайды деп үміт етті және оны үзбей жалғастыруға тырысты. Қолдау табу ниетімен оларды разы ету мақсатында бірнеше құрмет жасады. Мәдинада намаз оқып жүргенде 17-18 ай бойы Йерусалимдегі Бәйт әл-Мақдисті құбыла деп санау, әдет-ғұрыпқа қатысты кейбір мәселелерде Әһлі кітап ретінде еврейлердің дегеніне көніп, «бауырым, мен, бауырым Мұсаның сүннетін мойындауға толық лайықпын» деп Ашура оразасын (мухаррам айының оныншы күні) ұстауы (Бұхари, Саум , 69, Мүслим, Сиям , 127, Кутубу Ситта Аударма және түсіндірмесі 9: 460-65), әсіресе иудейлерге қатысты мәселелерде Құранның орнына Тәураттың төрелігіне жүгіну, иудейлердің көңіліне қонатын сөздерді тауып айту және сол сөздерді айту кезінде Алланың оларға берген нығметтерді әркез естеріне салып отырғандығы (Уасаиқ, s.92-93, 15-құжат) осы мәселелердің кейбіреуі ғана.

Иудейлерге толық дін еркіндігін беруі

Конституцияда орын алған бұл мәселе Құран аяттарымен жалғас табады. Орайы келгенде айта кетейік, Бәниқайнуқа еврейлерінің Мәдинадан кетуі кезінде иудей отбасында олардың тәрбиесін көріп өсіп, еврей болып кеткен араб балаларының мәселесі талас тудырды. «Лә икраха фид-дин», яғни дінде күштеу жоқ деген аят негізінде (Бақара, 2/256) бұрындары еврейленіп кеткендердің дінінен бас тартсын деген зорлық-зомбылыққа тыйым салынды. Сондай-ақ, мұсылмандықты қабылдаған Химяр патшалары өз елдеріндегі иудейлер мен христиандардың бір бөлігі мұсылмандықты қабылдағандарын жеткізеді. Расулалла тезарада оларға хат жазып: «Бұрынғы діни наным-сенімімнен бас тартпаймын деген еврейлер мен христиандардың қалауы орындалсын. Олардан «жизия» (өзге діндегілерден алынатын салық) жинап алынса, сол жеткілікті. Кімде-кім Расулалланың осы міндетін орындар болса, ол ендігі жерде Алла Тағаланың және Расулалланың жауапкершілігінде болады (мал-жан және намысына кепілдік беріледі) (Уасаиқ, б. 220, 109-құжат) деп, бұл мәселедегі ислами ұстанымдарды еске салып кетеді».  
        

Расулалла (аләйхуссалату уассалам) өңірлерге жіберген бір хатында барлық әкімдерге берген нұсқаулыққа және басқа бір бұйрыққа мына бір нәрсені де қосады: Ислам дінін мойындағандар бізге жүктелген міндеттер мен құқықтарға  ие болады, бұрынғы діндерінде қалғандарға ешқандай қысым көрсетілмейді, олардан өздерінің материалдық жағдайына байланысты жизия алынатын болады. Жизияның құны бір динар және одан көбірек немесе соның құнына тең басқа нәрсе де болады. Кімде-кім осы борышын өтейтін болса, сол біздің қамқорлығымызда (кепілімізде) болады (Уасаиқ, б.199, 104 /elif. vesika).
       

Бұған қоса, Расулалла Йемен патшасы Муаз ибн Жәбалға жазған хатында осы мәселені айтып кетеді: Кімде-кім өз дінінде қалып, салығын өтейтін болса, ол өз дінінде қалады және оған ешкім кедергі келтірмейді. Ендігі жерде ол Алланың, Расулалланың және барша мүминдердің қамқорында болады. Оны ешкім өлтірмейді, тұтқынға алмайды, төлейтін салығына ғана жауапты болады. Дініңнен бас тартасың деп ешкім оған күш көрсетпейді. Оларды Алла Тағала өз бақылауына алады. (Алланың ісін сендер атқаруға тырыспаңдар) (Уасаиқ, s.213, 106/dal. весика).

Сонымен бірге, Хайбар иудейлерінен шыққан Сафия (радиаллаһу анхамен) үйленер кезінде оны мұсылмандықты қабылдайсың деп қинамайды, былай дейді: Егер бұрынғы дініңде қалғың келсе, сені исламды қабылдайсың деп күштемейміз. Алла мен Расулын таңдасаң сені әйелім деп қабылдаймын. Сафия анамыз Тәураттан алған білімі және үйленуден бірер күн бұрын көрген бір түсінің әсерімен былай деп жауап береді: Мен Аллам және Расулымды таңдадым. (Уақиди, 2: 707). 
        

Әйелдері арасында бөлініп-жарылуға еш жол бермеген хазірет Пайғамбарымыз (с.а.у.) хазірет Сафияға өзге әйелдері: «Сен иудейдің қызысың!» деп мазасын алған көрінеді. Бұл оқиға Пайғамбардың құлағына жетеді. Сен оларға: Ағам – Харун, әкем – Мұса» деп айтпадың ба?!» дейді. Сөйтіп, Сафияға сол сөзді айтқан әйелімен екі жарым айдай сөйлеспей қойған екен.

 

Сондай-ақ, Құрайза иудейлерінен шыққан Райхана туралы хикая да қызық. Расулалла бұл әйелін күң ретінде емес, әйелі ретінде бақытты шаңырағына алғысы келеді, сөйтіп оны жүзеге асыру мақсатында оның толық орануын ұсынады. Алайда Райхана: «Уа, Алланың елшісі! Мені күң ретінде ұстағайсыз, бұл сіз үшін де, мен үшін де дұрыс болады. Расулалла (с.а.у.) мұсылмандықты қабылдауын өтінеді. Райхана бұл ұсынысын қабыл алмайды, өз дінімде қала берейін деп өтінеді. Сонда Расулалла оны қинамайды, дегеніне көнеді. Уақыт өте Райхана өз таңдауымен мұсылмандықты қабылдайды» (Ибну Хишам 3-4: 245; Үсдүл Ғаба, 7: 120).


Мұндай мысалдар өте көп.

 



Оқи отырыңыз