Akikat.kz - рухани танымдық, ғылыми портал

http://akikat.kz

Басты бет > Мақалалар > Дін мен дәстүр > Дәстүр және дін

Дәстүр және дін

2015-06-19 3912

Дін жаратылысқа сай бір тұтастылығымен адамзат тарихымен бірге бастау алады. Дін тарихтың барлық кезеңінде адамзатпен бірге жасап, бірге жалғасып, өзіндік әдет-ғұрыптарының қалыптасуында маңызды рөл атқарған.



Дін – ақыл иесі адамдарға пайғамбарлар жеткізген ақиқаттарды қабылдауға үндейтін иләхи заңдылық (әт-Тарифат, «дін» атауы). Құранда хазірет Нұһқа бұйырылғандардың хазірет Ибраһимге де ұсынылғаны (Шура сүресі, 13-аят) және хазірет Ибраһимге жазбалар (сахифа) берілгені (Ағла сүресі, 19-аят) көрсетіліп, хақ діндердің негізгі сүйенетіні пайғамбарлардан жететін «иләһи уаһи» екені ескертілген. Ибраһимдік дәстүр, Құран кәрімде үлгілі тұлға ретінде ұсынылған, жеке өзі бір үмбет ретінде сипатталған әрі хазірет Пайғамбардың да ізінен еруі керектігі айтылған. Хазірет Ибраһимнің дәріптеген дәстүрі, яғни Алла сенімі болған таухид ақидасы, ол – Ислам. Бүкіл иләһи діндер Алланың бірлігі негізіне сүйенетін болғандықтан, хазірет Мұхаммедтің (саллаллаһу алайһи уә сәлләм) жеткізген Ислам діні мен өзге пайғамбарлардың дәріптеген діндері түп негізінде бірдей болып отырған. Мәселен, Құран кәрімде бұрынғы діндердің де «Ислам» деп аталғандығы айтылады (Әли Имран сүресі, 19-аят). Ислам – бүкіл діндердің ортақ атауы. Хазірет пайғамбар дәріптеген Ислам дінінің өзіне тән үкімдері болса да, бұрынғы пайғамбарларға әмір етілген көптеген мәселелер сол күйі сақталып келеді. Айталық, кісі өлтіруге, зина, ұрлық істеуге бүкіл діндерде тыйым салынған. Ұлдарды сүндетке отырғызу болса, хазірет Ибраһим пайғамбардан бері жалғасып келе жатқан дәстүр (сүннет) (Бұхари, Әнбия, 8). Қазіргі таңда иудей халқында бұл дәстүр әлі күнге дейін бар. Неге десеңіз, хақ діндер адамның өмірін, дүние-мүлкін, ақыл-ойын, дінін және ұрпағын қорғауды көздеген. Ислам діні де осы «бес мәселені» сол қалпында сақтап, бұларды бес маңызды іс (зарурати хамса) деп атаған.

 

 

Дәстүр (әдет-ғұрып)

Ғұрып «Жақсы деп саналған, белгілі, жалғасып келетін» деген мағынаны білдіреді (Рағиб әл-Исфаһани, әл-Мүфрадат, 334 б.) Қуанышты күндерді білдіретін «Мейрам» сөзінің арабшасы «Ыйд» (айт) деп аталады. Айт та «жыл сайын қайталанатын қуанышты күн» дегенді білдіреді. Бұндай мерекелер жыл сайын қайталанып, халықтың әдет-ғұрпына сай дәстүрлерді еске түсіреді. Осы бойынша ғұрып сөзі қоғамда жақсы әрі пайдалы деп қабылданған түрлі діни әрі ұлттық тақырыптардағы ізгілік пен әсемдіктерді білдіреді. Абдуллаһ ибн Масғұдтың (р.а.) «Мұсылмандардың жақсы деп білгені Алла назарында да жақсы. Олардың жаман деп қабылдағаны Алла назарында да жаман» деген (Ахмед ибн Ханбәл, Мүснәд, І, 379) риуаяты қоғамда жақсы деп қабылданған жағымды әдеттердің Құран мен сүннет аясында болуын меңзейді. Өйткені Құран мен Сүннетке сай келмеген әдеттерді мұсылмандар да мақұлдамайды. Ендеше, әдет-ғұрыптар – қоғам білетін, ұнамды деп қабылдаған, дін бойынша да заңды әрі қабылданатын іс-әрекеттер. Құранда дәстүрлерді ақыл мен уахидың сүзгісінен өткізу, уахиға қайшы келмеуі, ақылға және адам жаратылысына сәйкес келген әдет-ғұрыптарды қабылдау бұйырылған (Бақара сүресі, 170-аят) Құранның тағы бір аятында Исрайылұлдары және басқа да көптеген қауымның нашар қылықтарды әдет пен дағдыға айналдырғаны үшін жер бетінен жойылып кеткені айтылған (Мәида сүресі, 78-79-аяттар; Әбу Дәуіт, Малахим, 17; Ибн Мажә, Фитан, 20).

 

 

Соқыр сенім мен жаһилия дәстүрлері

Араб тіліндегі «таассуб» сөзі сөздікте «өз тегіне көмектесу, соқырша байлану» деген мағынаны білдіреді (Ибн Манзур, Лисанул Араб, «асб» атауы).  Таханауи «Қандай да бір жаққа тәуелділігі себепті дәлелі анық көрсетілсе де ақиқатты қабылдамау» деп түсінік берген (Таханауи, Кашшаф, 2, 941.). Арабтардың исламға дейінгі нанымдары, ұстанымдары мен іс-әрекеттері жәһилия кезеңі деп аталады. Ислам таухид сенімін дәріптеп, пұтқа табынуға үзілді-кесілді қарсылық танытты әрі ескі сенімнен туындаған, адамның абыройына жараспайтын барлық жаман әдеттерді жойды. Неге десеңіз, жаһалат – ілімге қарама-қарсы мәнде «сауатсыздық» дегенді білдіреді. Құранда бұл мәселе «Қане, (ақиқатты) мойындамағандар жүректеріне соқыр сенімді, жаһилия бірбеткейлігін ұялатқан еді. Алла болса, пайғамбарына һәм мүміндерге жан тыныштығы мен сенім түсіріп, олардың тақуа сөзін (Аллаға бағыну) ұстауын қамтамасыз етті» (Фатх сүресі, 48/26) деп білдірген.

 

Байқалғандай, бұл аятта надандық кезеңінің соқыр сенімді ұстануда бірбеткейлігі мен жабайылығы, кек, жеккөрушілік пен дойырлылығы меңзелуде. Осы себепті арабтардың исламға дейінгі кезеңі «надандық кезеңі» деп аталған. Бұл бір жағы айналасындағы халықтарға қарағанда арабтардың мәдениетте кенже қалуын, пұтқа табынғанын, жаманшылықтан тыятын дін, пайғамбар және қасиетті кітабы болмағанын білдіреді. Ислам болса – жарықтану және білім кезеңін, осы мағынада надандыққа қарама-қарсы мәндегі ғасырды білдірді. Ендеше, надандық кезеңінде арабтардың Алланы шынайы танымағаны, Аллаға таза иман етпегендігі, бейбітшілік және тыныштыққа жуымай, күшті және тектінің ісі әрдайым дұрыс деп қабылдауы және әділеттіліктен алыс өмір сүргені оларды надандыққа итермелеген.

 

Араб қоғамында көпқұдайшылдыққа негізделген діни түсінік дәстүрге айналған болатын. Олар «Атамыз Ибраһим пайғамбар» дей тұра ол дәріптеген «Ханиф» дінінің қағидаларын ұстанбайтын. Бұған қоса, хазірет Ибраһим дәріптеген дінге иман келтірген бірқатар кісілердің болғаны анықталуда. Олар пұттарға табынбайтын, құрбан шалып я басқа түрде пұттарға тағзым жасамайтын. Бұл сенімдегілер зинаға, арсыздыққа жақындамайтын, ішімдік ішпейтін, қарақшылық, ұрлық, зорлық секілді сол кезеңде кең тараған жамандықтарға жуымайтын, қыздарын тірідей көмуге жол бермеуге тырысатын. Бұлардың арасында хазірет Әбу Бәкір (р.а.) алдыңғы орында тұратын.  

 

Жағфар ибн Әбу Талиб Эфиопия патшасы Нажашиге барған кезінде арабтардың жаһилиядағы кейбір дәстүрлерін былайша әңгімелеген: «Уа, алдияр патшам! Біз надандықта, соқыр сенімдегі ел едік. Пұттарға табынып, өлексе жейтінбіз. Ойнас жасайтынбыз. Туысқандыққа қарамай, көршілерімізге жамандық жасайтынбыз, әлділер әлсіздерімізге жәбір көрсететін» (Ибн Хишам, Сира, 1, 335.).  Осындай дәстүрлер тек Арабстанда ғана емес, әр кезеңдер мен әр елде соқыр сенім ретінде сіңген нашар әдеттерді білдіруде.

 

Буас соғыстары деген атпен әйгілі Мәдинада Әус пен Хазраж тайпалары арасында 120 жыл бойы жалғасып келген жауластық пен құн дауы «Ислам бауырластығы» арқылы тоқтаған. Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) «Надандық әдеттеріңнен арылыңдар! Бұл неткен сорақылық!» деп әркез ескертетін (Бұхари, Манақиб, 8.). Неге десеңіз, арабтардың дәстүрінде «Уа, пәленше ұлдары, келсеңдерші!» деп айқай салған кезде, естіген тайпа жиналып, шақырған адамның ісі дұрыс-бұрыстығына қарамай, барлығы көмектесетін. Ислам діні осындай тайпа жабайылығына сүйенген бұндай көмек пен құн дауын жойып, арадағы дауларды әділдік және заң ережелері аясында шешу жолын ұстанып, кінәні жеке адамға тән етіп негізге алған. Осы себепті жахилия әдетін қоймауды әрі дәл осылай шақырғанға ілесе кетуді үлкен күнәға жатқызды. Хазірет пайғамбар бір таласта Біләл Хабашиді «Қара қатынның тапқаны» деп тілдеген Әбузарр әл-Ғифариге «Біләлді анасының нәсіліне бола кінәлап тұрсың ба? Демек, әлі надандық мінезден арыла қоймадыңдар», – деп, надандық әдеттердің нашарлығын ескерткен (Бұхари, Иман, 22.).

 

Ислам қараңғы кезеңдегі шектеусіз үйлене беруге де белгілі бір шектеу қойды. Айталық, мұсылмандыққа өткен кезде он әйелі болған Жайлан ибн Сәләма өзінің жанына келгенде, Пайғамбарымыз оған сол әйелдердің тек төртеуін ғана таңдауы керектігін ескерткен (Тирмизи, Никаһ, 33; Ибн Мажә, Никаһ, 39-40). Бұдан бөлек, мұсылмандықтағы отбасы құқығымен сыйыспайтын қараңғы кезеңдегі бала асырап алу, әпкелі-сіңлілі қыздарды бір некеде ұстамау, бауырластық келісім, тек өсиетке негізделген мұра бөлісі әдістері секілді дәстүрлерді де жойған (Ниса сүресі, 11-14-аяттар). 

 

 Бұрынғы дін мен мәдениеттерде түрлі кейіпте әртүрлі мақсатта болса да «құрбан шалу» дәстүрі бар еді (Мәида сүресі, 27-аят) Араб қоғамында тіпті өз балаларын да пұттарға құрбандыққа атау кездескен (Муатта, Нузур, 7.). Ендеше, Ислам діні қараңғы дәуірдегі арабтардың құрбан шалу дәстүрін Таухид сеніміне қайшы негіздерден тазартып, хазірет Ибраһимнің сүннетіне сай түрде қайта жандандырды. Бұдан бөлек, құрбандық шалудың қоғамдық жәрдемдесуге себеп болуын ынталандырып, өзара көмек берісу мәдениетін байыта түскен.

 

Арабтардың Қағбамен байланысы, құлшылықтары да қараңғы дәуірдегі соқыр сенімге сүйенетін. Өйткені олар Қағбаның ішіне тізген пұттарға табынатын.

Араб дәстүрінде де Қағбаға қарауға әрі оны басқаруға жауапты (уәлиі) болу үлкен мәртебе еді. Мүшріктер Қағбада ғибадат жасаған кезде өз дәстүрлеріне сай ысқырып, қол шапалақтап Бәйтулланы айналып, Құрайыштардың артықшылығын көрсететін белгі ретінде Қағбаны жалаңаш тауап ететін (Ибн Касир, 3, 593-594.) Надандық кезеңдегі әдеттердің тағы бірі – арабтар ихрамға кірген кезде немесе басқа да кейбір діни талаптармен өз үйлеріне кірмейтін. Егер міндетті түрде кіру керек болса, есіктен кіруді дұрыс санамай, үйдің артқы терезесінен немесе өздері жасап қойған тесіктен кіретін. Өйткені бұны жақсы әрі ізгілікті іс деп сенетін. Құран кәрім «Ізгілік – үйлеріңе арт жағынан кіруде емес, шынайы ізгі іс тақуа адамның іс-әрекеті. Үйлерге есіктен кіріңдер. Аллаға құрмет көрсетіңдер, сонда мұратқа жетесіңдер» (Бақара сүресі, 189-аят) деген аятпен бұл істің мәнсіз, тек машақат екенін түсіндірген. Бұдан бөлек, бұл іс-әрекет отбасы мүшелерінің мазасын кетіретіндіктен, әдепке де қайшы. Негізі жақсы әрі ізгі іс мәнсіз әдеттерді қайталау емес, адамның әрбір ісін тақуалыққа сай атқаруы, яғни іс-әрекеттерін Аллаға және Алланың бұйрықтарына құрмет түсінігімен орындау екенін түсіндіруде.    

 

Тәшаум сенімі де – таухидке қайшы нашар әдеттердің бірі. Неге десеңіз, «Тәшаум» оқиғаларды жамандыққа, сәтсіздікке жоруды білдіреді. Сәтсіздікке балау сенімінде құстардың ұшуы, байғыздың сұңқылы, қарғаның қарқылдауы, иттің ұлуы, есектің ақырауы, жолда алдынан жылан не қара мысықтың кесіп өтуі секілділердің бәрін де тек жамандыққа жору жатыр. Ал анығында жақсылықты да, жамандықты да жаратушы бір ғана – Алла. Алла рұқсат етпейінше ештеңе де болмайды. Бірақ жақсылыққа жору мәніндегі «тафағул» сенімі болса, жағдаяттарға жақсы, оң көзқараспен қарау шартымен Сүннетте қабылданған (Бұхари, Тыб, 44.) Бірақ болашаққа байланысты пал ашуға қатаң тыйым салынған.

 

 

Еліктеушілік

Ислам тәрбиесіне сай келмейтін әдеттерге санасыз түрде еліктеу дінде аса құпталмаған. Себебі пайғамбарымыздың: «Кім (басқа) бір қауымға (дін әрі ахлақ тұрғысынан) ұқсауға тырысса (өз басын және исламның абыройын ойламай, солар сияқты болуға өзін күштесе) ол адам сол қауымға тән болып есептеледі», – деген хадисі бар (Әбу Дәуіт, Либас, 5). Бұл хадистегі ескерту мұсылмандардың тұлғасын әрі тәрбиесін қорғау үшін жасалған. Еліктеушіліктің жаман екендігі мына хадисте де айтылған: «Расында сендер өздеріңнен бұрынғы (иудей мен христиан) ұлттардың жолына адымдап түсесіңдер. Тіпті олар кесірткенің ініне басын сұқса, сендер де соны істеуге тырысасыңдар» (Мүслим, Ілім, 6).

 

Пайғамбарымыз надандық дәуіріндегі әйелдердің денеге инемен сурет салу әдетіне тыйым салған (Бұхари, Либас, 84.). Мәселен, христиандардың Құдыс қажыларының білектеріне де инемен сурет салдырғаны айтылады (Камил Мирас, Тәжриди сарих аудармасы, 6, 381). Анығында сәндік яки көрсету үшін адам денесін күйдіру (каутеризация) – харам.  Ислам діні жаратылысқа ерекше мән бергендіктен, әсем кейіпте (ахсани тақуим) жаратылған адамды өзінің түпкі болмысын өзгертетін осы денеге сурет салу әдетіне жақындатпауға тырысқан. Тағы бір хадисте «Сұлулық үшін денесіне инемен сурет салдырғандар және Алланың жаратқан әдемілігін өзгертуге тырысқан әйелдерді Алла мейірімінен алыстатсын» делінген (Тирмизи, Әдеп, 33.). Арабстанда бұл үрдіс көбіне әйелдер арасында белең алғандықтан, хадисте тек әйелдер ғана тілге тиек етілген. Әрине, бұл мәселеде тыйым ер мен әйелге ортақ. Десе де денеге инемен сурет салу үрдісі қазіргі таңда әлемде, әсіресе жастар арасында әдетке айналып бара жатқаны байқалады.

 

Батыс елдеріндегі үйде ит асырау әдеті бізге де жете бастады. Хадистерде үйде ит асырауға белгілі бір шарттарды сақтағанда ғана (аңшылық және күзетшілік секілді) рұқсат етілумен қатар (Мүслим, Мусақат, 51.) үйде ит асыраудың дұрыс еместігі де айтылған (Мүслим, Либас, 81.). Өйткені ит жыртқыш тобына жатады әрі оның етін жеу харам етілген. Дініміз қоршаған ортаны, табиғатты қорғауды, жануарлармен қоса бүкіл тіршілік иелеріне мейіріммен қарауды бұйырады. Жануарларды қорлап, оларды бекерге өлтіруге нақты тыйым салған. Тарихта мұсылман елдерде аш қалған жануарларды қоректендіру үшін ашылған қайырымдылық қорлардың болғаны жан-жануарларға маңыз берілгенін көрсетуде. Алайда Ислам діні адам денсаулығына, тазалығына және гигиенаға да мұқият қараған. Сондықтан итті қажетті жағдайда белгілі орындарда асырауға болады. Бірақ сән үшін үй ішінде асырауды ислам құқықшылары дұрыс санамаған және рұқсат етпеген (Ибн Рушд, Бидаятул мужтаһид, 2, 105.).


 

Ислам және дәстүр

Ислам діні бұрынғы халықтардың надандық дәуіріндегі дәстүрлерін толықтай іске алғысыз етпеген. Пайғамбарымыз «Уа, Саиб, надандық дәуірінде істеген ізгі істеріңді Ислам кезеңінде де тоқтатпа. Қонақтарыңды күт, жетімдерді тамақтандыр және көршілеріңмен жақсы сыйлас» (Мүснад, 3, 425.) деу арқылы надандық дәуіріндегі жақсы әдеттерді жалғастыруды ұсынған. Пайғамбарымыз да алғашқы уахи түскен сәтте Жәбірейілді көріп қорыққан кезде, Хадиша анамыз «Сен ағайынға қарайласасың, өз ісін істей алмайтын жағдайы мүшкілдер мен кедейлерге қамқор боласың. Қонақ күтесің, хақ жолында ауыртпалық тартқандарға қол ұшын бересің» деп, надандық дәуіріндегі жақсы әдеттер мен дәстүрлерді санамалаған (Бұхари, Баду-ул-уахи, 3.). Хазірет пайғамбар надандық дәуірінде атқарылған қажылық қызметтерінен «сиқая» (қажыларға су тарату ісі) мен «сидана» не «һижаба» (Қағбаның күтімі және кілтін сақтау міндеті) сияқты әдеттерді жалғастыруға рұқсат еткен. Өйткені Меккені азат ету кезінде Пайғамбарымыз «Назар салыңдар! Қағбаның қызметі мен қажыларға су таратудан өзге өткенге тиесілі бүкіл әдет-ғұрыптарың, құн және мал дауларың аяғымның астында» (Ахмад ибн Ханбал, 2, 36.) деу арқылы ислам құндылықтарына жат нашар әдеттердің енді тоқтайтынын білдірген. Хазірет расулдың пайғамбарлыққа дейінгі қазіргі үкіметтік емес ұйымдар іспеттес «Хулфул фудул» атты қайырымдылық қордың іс-шаралары жайлы «Мен (исламға дейін) Абдулла ибн Жуданның үйінде бір келіссөзге куә болдым. Сол жерде болуды өзіме ұнамды қаншама қызыл түйеге айырбастамас едім. Егер осындай келіссөзге ислам кезеңінде шақырылсам, бірден қабылдар едім» деген сөзімен исламға дейінгі арабтардың жақсы әдеттерін құптағанын байқатқан (Қуртуби, әл-Жами ли аһкамил Қуран, 10, 169.). Сөйтіп оларға енді исламнан да орын берген.     

 

 

Ислам және өркениет

Қала мағынасындағы «мәдина» сөзі мен өркениет мағынасын білдіретін «мәдениет» ұғымдарының арасында «дін» және «ұлт» біртұтастығын білдіретін мағына жатыр. Ендеше, мәдени болудың талабы қарсыласыңды жеңу емес көндіру және кеңпейіл (толеранттылық) таныту. Һижри 8-жылы Мекке азат етілген уақытта, хазірет пайғамбар (с.а.у.) Меккеге қан төкпей кіргенде, арасында Құрайыш көсемдері бар жергілікті жұрт «пайғамбар енді қарсыластарына не істер екен?» деп алаңдап тұрды. Мүмкін бәрін есепке тарта ма? Өйткені Мекке азат етілді. Халқы бұрын өзіне көп қиянат жасап, елінен қуған болатын.  Пайғамбарымыз қалаға әскери қолбасшылықтан гөрі пайғамбарлық қасиетпен кіріп, олардың көңілін жаулады. Сөйтті де «Әбу Суфиянның үйін паналағандардың басы амандықта, өз үйіне кіргендердің басы амандықта» (Әбу Дәуіт, Хараж, 25.) деп, Ислам дінінің кешірімділік пен кеңпейілділікке негізделгендігін досқа да, дұшпанға да паш етті. Іле жеңіске жеткен қолбасшы ретінде «Уа, құрайыш! Менен не күтесіңдер?» деп сұрады. Олар: «Сен жомарт әрі мәрт бауырсың, пейілі кең бауырымыздың ұлысың» десті. Пайғамбарымыз оларға: «Мен бүгін бауырым Жүсіптің (а.с.) сөзін қайталамақпын» деп «Юсуф оларға: «Бүгін сендерге (өткен іске бола) сөгіс жоқ! (Мен бәріңді баяғыда-ақ кешіргенмін). Алла да сендерді кешірсін. Өйткені, Ол – мейірімділердің ең мейірімдісі» (Юсуф сүресі, 92-аят) деген аятты оқыды. Артынша «Бүгін ешбіріңді есепке тартпаймын, барыңдар, барлығың да боссыңдар» деді. Пайғамбарымыз осы әрекетімен надандық кезеңдегі жаман әдеттерді жойып, кешірім мен бейбітшілікке бастама жасады. Құран кәрімде де қылмысқа берілетін (қайтарым) жаза түсіндірілгенде, кешірім, дұрыстау (бітім) жолы (Шура сүресі 40-аят) алға тартылған. Өйткені пайғамбарымыз «Кім құн дауын кешірсе (жазықтыны жазалаудан бас тартса), ол адамның сауабы – жәннат» деп, өте-мөте тапсырыспен жалғасып келе жатқан құн дауын тоқтатуға ынта танытқан (Суюти, әл-Фатхул-кабир, 3, 212.). Қоштасу хұтбасында да Пайғамбарымыз надандық әдеттерінің бірі құн дауын тоқтатқанын айтып әрі бұны өз туыстарынан бастауы (Ибн Мажә, Манасик, 76.), қоғамдық бейбітшілік пен тыныштықтың ең маңызды негіздерінің бірі бітімгершілік екенін көрсеткен. Қазіргі уақытта кейбір аймақтарда кездесетін «намыс үшін жасалатын қылмыстар» болса, еш жерде бекітілмеген нашар әдет пен дәстүр. Құранда Жаратушы ие «Жеңілін таңда, жақсылықты (мағруфты) бұйыр, надандарға берілме» (Ағраф сүресі, 199-аят) деп бұйырған. Бұл тұстағы надандарға мән бермеу, олардың жүрген жолының қате екенін көрсетпеу, қате сенімдерін түзетпеу керектігі емес. Өйткені бұл исламның жақсылыққа үндеп, жамандыққа жол бермеу ұстанымына қайшы. Ендеше, надандарға көңіл қарайтпау, жұртты жақсылық пен туралық жолына үндегенде, ақымақтардың әдепке не тәрбиеге сыймайтын нашар қылықтарына, есерсоқ әрекетіне, әділетсіздіктеріне дәл солай қайтарым жасамау деген сөз. Мұсылмандар бұндай нашар қылықтарға кезіккенде, ашуға берілмей, сабырлы, толерантты әрі кешірімшіл бола білуі тиіс. Өйткені тақуалыққа жетудегі талаптардың бірі жамандыққа жамандық жасамау, надандардың деңгейіне түспеу, қайта мейлінше істің жеңіл, адал жағын көрсетіп, бейбітшілік пен татулықты жақтау.  

 

Қорытынды

Ислам дінінің соңғы елшісі Мұхаммедтің (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) пайғамбарлығы Мекке және Мәдина кезеңі болып екіге бөлінеді. Бұл кезеңдер Ислам мәдениеті мен дәстүрі тұрғысынан маңызды. Мекке кезеңі ақида, сенім, аһлақ, мәдени құндылықтарымен, бөлек бір әлемнің адамы болған надандық кезеңі арабтарын сенім және құндылықтар тұрғысынан қайта қолға алумен  өтті. Мәдине кезеңі болса Мекке кезеңінде қалыптасқан жаңа адам түрінің сенім және түсінік жүйесін іс жүзіне асырған кезеңі. Мұның мазмұнын көбіне қарым-қатынас (муамалат) ретінде білінетін заң, экономика секілді тақырыптармен қатар намаз, ораза, зекет сияқты ғибадаттарға қатысты тақырыптар құрайды. Мысалы, Адам  атадан (а.с.) бастау алып, уақыт өте келе ұмытылған таухид сенімі ең соңғы әрі кемел күйде жаңадан қаланған. Бұл жаңа дін өткенге тиесілі барлық қате әрі теріс түсініктерді кері ысырып, өз мәдениетін қалыптастырды. Бұл мәдениеттің өзегін «Таухид» түсінігі қалағаны күмәнсіз. Сондықтан хазірет пайғамбар таухид сенімі мен Ибраһимдік дәстүрге қайшы емес әдеттерді қабылдап, адамзат жаратылысы мен таухидке қайшы әдеттерді толықтай жоюға барын салған. Осындай түсінік аясында Ислам мәдениеті мен дәстүрінің негізін қалыптастырған ислами ілімдер жекелеген пәнге айналып, әсіресе «хадис, фиқһ және кәлам ілімі» мұсылмандарға осы мәселеде ең негізгі қайнаркөзге айналған.

 

Қоғамның жазба әрі қолданыстағы мәдениетінде бұрыннан бар жақсы әдеттерді үзбей, ал жаман әдеттерді тыйған жөн. Мұсылман қоғамының мәдениет мұрасының алдынғы шебін ғибадаттар, отбасы құндылықтарына беріктік, адам құқықтарын құрметтеу, ішімдік, анаша және зинақорлықтан алыс тұру құрайды. Ендеше, бізге мұра болып келген осындай жақсы әдеттерімізді, шынайы ниет пен құлшылыққа айналдырып, ғибадаттарымызды (санасыз түрде атқарып) жай бір әдетке ұластырмауымыз қажет. Қайта әдеттерімізді ғибадат сауабына жеткізетін іс-әрекетке айналдыру үшін күнделікті өмірде сүннетті ұстануға тырысуымыз керек.

 

 




Оқи отырыңыз